تاریخ جهان

مقالاتی در باره تاریخ!

تاريخ جهان History of World أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ قرآن كريم؛ سوره 40.غافر؛آيه 82 تاريخ معلّم انسان‌ها است. امام خميني رحمة‌اللّه عليه
جنگ ایران و عراق؛ تبلیغات از دیدگاه امام راحل
ساعت ٤:٠٥ ‎ب.ظ روز شنبه ٢٩ مهر ۱۳٩۱  کلمات کليدي:

نقل از راسخون

مقدمه‏

دولت عراق در تاریخ 31 شهریور ماه سال 1359 با تمامی امکانات جنگی، اعم از نیروهای نظامی ورزیده و کارآزموده و تسلیحات مدرن و پیشرفته از زمین، هوا و دریا به ایران حمله کرد و بخش‏های وسیعی از خاک میهن اسلامی را به تصرف خود درآورد. این جنگ تمام عیار با توجه به اسناد و گزارش‏ها طبق اصول و قواعد حقوق بین‏المللی، از نوع جنگ‏های جنایت علیه صلح و امنیت بین المللی تعریف و تعبیر می‏شود که مسئولیت آن بر عهده آغازگر است.
علی رغم آن که برای آغاز هر جنگی معمولا دو طرف درگیر مدت‏ها در حالت جنگ سرد به سر می‏برند و تا حدی آمادگی نظامی برای مبارزه را فراهم می‏آورند، این جنگ در زمانی درگرفت که ما به هیچ وجه، آماده نبرد مسلحانه نبودیم و شاید بهتر باشد که بگوییم اصولا قصد جنگیدن نداشتیم؛ زیرا، دلیلی برای این اقدام نمی‏دیدیم. ملتی که پس از سال‏ها مبارزه و درگیری، نظام جبار و ستمگری را سرنگون و هزاران شهید و معلول در راه تحقق این امر به جامعه تقدیم کرده بود، قصد داشت به سازندگی بپردازد و ویرانی‏های چندین ساله خود را ترمیم کند و نفس تازه‏ای در کالبد نیمه‏جان جامعه بدمد. این ملت به طرف کشورهای مسلمان دست دوستی و همکاری دراز کرده بود و لزومی نمی‏دید که با ملل مسلمان یا دولت‏های همسایه در گیر نبردی نظامی شود، در حالی که رژیم بعثی عراق برای آغاز درگیری لحظه شماری می‏کرد و در آمادگی نظامی کامل به سر می‏برد. ارتش عراق، پس از حملات وسیع و گسترده ماه‏های اولیه در غرب و جنوب کشور و تصرف بیست هزار کیلومتر مربع از خاک میهن اسلامی‏مان، افزون بر آن که به طور آشکار و مکرر، اصول و قواعد اولیه جنگ را نقض کرد، از طریق به کارگیری انواع سلاح‏های کشتار جمعی، مانند بمب‏های شیمیایی و مانند آن، ایجاد خاکریزها، سنگرها، میدان‏های مین و موانع متعدد در اراضی اشغالی، که موجبات تخریب وسیع اراضی کشاورزی، مناطق مسکونی و تأسیسات زیر بنایی مختلف را فراهم کرد، با امکانات وسیع تبلیغاتی کوشید خود را مظلوم و نظام جمهوری اسلامی ایران را مقصر اصلی جنگ معرفی کند بدین ترتیب، از دولت‏ها و ملت‏های عرب و دوست و هم‏پیمان خود انتظار حمایت‏های مالی و سیاسی در سطح جهانی را داشت.
نکته مهم در دستگاه تبلیغاتی عراق این بود که برای حفظ انگیزه جنگ در بین نظامیان عراقی، آشکارا تاریخ و وقایع جنگ و دستاوردهای سپاهیان اسلام را تحریف می‏کرد. صدام برای لغو قرارداد صلح 1975 الجزایر اعلام کرد در آن زمان، عراق در موضع ضعف قرار داشته؛ بنابراین، قرارداد صلح بر آن تحمیل شده است یا برای آغاز حمله به ایران و قلب ماهیت جنگ، از توطئه مشترک اسرائیل، امریکا و ایران خبر داد و برای آن که نظامیان و مردم مسلمان و شیعه مذهب عراق را به جنگ تشویق کند چاره‏ای نداشت، جز آن که به جنگ جنبه عربی - فارسی بدهد و ایرانیان یا فارس‏ها را همان مجوس‏های قدیم بخواند و جنگ را انتقام تاریخی فارس‏ها از نبرد پیروزمندانه قادسیه اول عرب‏ها به رهبری سعد بن ابی‏وقاص بخواند. به همین منظور، دستگاه تبلیغاتی عراق فیلمی به نام قادسیه تهیه کرد و بدین ترتیب، عملا به تحریف تاریخ و انحراف افکار عمومی مردم عراق اقدام کرد.
صدام و رژیم بعثی عراق تا مدت‏ها توانستند با امکانات تبلیغاتی وسیع و پر دامنه، افکار عمومی کشورهای عربی و بین‏المللی را تحت تأثیر قرار دهند و اهداف تجاوزکارانه خود را پنهان نگه دارند. حال این پرسش‏ها مطرح می‏شود که عوامل موفقیت آنان چه بود؟ چرا ما نتوانستیم به خوبی از تبلیغات و رسانه‏های جمعی، مواضع حق طلبانه و دفاعی خود را به گوش جهانیان برسانیم؟ آیا شرایط اجتماعی - سیاسی دوران انقلاب عامل اساسی ضعف ما در تبلیغات دوران دفاع مقدس نبود؟ آیا مسئولان جمهوری اسلامی ایران با دستگاه تبلیغاتی مدرن مخالف بودند؟ سهم عدم وجود یک سیاست تبلیغاتی در دوران دفاع مقدس چه میزان بود؟ آیا اصولا تبلیغات می‏توانست نقش کارآ و مثبتی را در دوران جنگ به نفع ما ایفا کند و در خلال درگیری‏های نظامی، نقش همسویی ابر قدرت‏ها با دولت عراق، به ویژه همکاری امپریالیسم خبری امریکا با رژیم بغداد در تبلیغات منفی بین المللی علیه ما چگونه بود؟
هدف این تحقیق، بررسی نقاط ضعف و قوت تبلیغات ایران و عراق در طول جنگ هشت ساله و روش تحقیق، تحلیلی - توصیفی است و سعی خواهد شد از طریق جمع‏آوری اطلاعات و اسناد منتشر شده و با مراجعه به رهنمودهای امام خمینی (ره) در طول دوران دفاع مقدس به پرسش‏های مطرح شده، پاسخ داده شود. به عبارت دیگر، این شیوه را روش تحلیل اسنادی می‏گویند که در آن، ارتباط بین مشاهده و نظر (رجوع به متن و نتیجه‏گیری درباره هر مطلب) یک رابطه دو طرفه است، یعنی با طرح پرسش، جست و جو در متن آغاز می‏شود و ممکن است پس از مطالعه آن، برخی از قسمت‏ها معنی قسمت‏های دیگر را تغییر دهد.(1) موریس دو ورژه(2) این روش را جزء روش‏های کلاسیک می‏داند که اغلب، مردم به شیوه ناآگاهانه‏ای آن را به عنوان کشف اطلاعاتی که خواستار آنند، به کار می‏گیرند. (3)
به طور کلی، این شیوه دو روش تحلیل درونی و تحلیل بیرونی اسناد و متون را دربر می‏گیرد. تحلیل درونی سخنرانی‏ها، دست نوشته‏ها، پیام‏های تاریخی حضرت امام (ره) تحلیلی است که بر پایه‏های عقلانی استوار است و مفهومی است. (4) در تحلیل بیرونی متن، سند مورد نظر در متنی که از آن استخراج شده قرار گرفته و مطالعه می‏شود تا میزان درستی آن ثابت شود. در ضمن، شناخت زمینه‏های اصلی (5) پیام و سند در علوم اجتماعی بیانگر آن است که بدانیم مخاطبان و شنوندگان آن پیام و سند چه کسانی بوده‏اند و یا آن پیام در چه زمان و مکانی اظهار شده است. (6)
مقاله حاضر از دو بخش تشکیل شده است. در بخش نخست، ادبیات تحقیق و تعاریف و مفاهیم و نقش تبلیغات و انواع و اقسام و ویژگیهای آن از دیدگاه امام خمینی (ره) و دیگران را شرح می‏دهیم و در بخش دوم، نقاط ضعف و قوت تبلیغات ما و دشمنان را بررسی می‏کنیم و در پایان، نتیجه‏گیری و جمع‏بندی کلی را ارائه می‏دهیم.


بررسی مفاهیم‏

تبلیغات چیست؟

در فرهنگ عمید، تبلیغ به مفهوم رسانیدن آمده است: پیغام یا خبر، پیام یا مطلبی را به اطلاع مردم رسانیدن. (7)
در زبان و فرهنگ فرانسه، اصطلاح Lapropaganda را به مفهوم تبلیغ، ترویج، کوشش برای انتشار دادن مراسم و مسلکی به کار می‏برند که در اصل، از ریشه لاتینی Propgatus گرفته شده (8) و منظور از آن، هر اقدام منظمی است که برای رواج عقیده و مرام و قبولاندن عقیده یا آیین ویژه‏ای در زمینه‏های سیاسی و اجتماعی و غیره انجام شود. (9) از نگاه امام خمینی (ره)، تبلیغات از اصول بسیار مهم اسلام است و منظور از آن، شناساندن خوبی‏ها و تشویق به انجام آنها و ترسیم بدی‏ها و نشان دادن راه گریز و منع از آنها می‏باشد. (10)
هر چند در لغت، تبلیغ به معنای رسانیدن و ابلاغ کردن است، اما در دنیای تبلیغات، به معنای ترغیب دیگران به انجام کار مورد نظر تبلیغ کننده است که اگر در این راه، مبلغ به اصول اخلاقی و انسانی و حقوقی پای‏بند نباشد، ممکن است برای قبولاندن و القای یک خبر به تحریف، دروغ پردازی، رواج شایعات امور غیر واقع و خلاف نیز اقدام کند؛ امری که رژیم بعثی عراق بارها آن را انجام داد. در دوران حاضر، که آن را عصر ارتباطات نام گذاری کرده‏اند و پیام‏رسانی و ابلاغ کلام به سرعت و در سطح وسیع و بسیار گسترده‏ای صورت می‏گیرد، اهمیت پرداختن به موضوع تبلیغات در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و بررسی نقاط ضعف و قوت آن، امر ضروری و مهمی است. بازنگری امر تبلیغات در جنگ‏ها، رفع سستی‏ها و ضعف‏هایمان و ادامه شیوه‏های موفق و مثبت می‏تواند موفقیت و حقانیت ما را در صحنه‏های بین المللی تضمین کند.

اهمیت تبلیغات‏

در کتاب جنگ و ضد جنگ، الوین و هیدی تافلر راز بقا را در آستانه قرن 21 پیوستن به جریان موج سوم و یکی از ویژگی‏های این جریان را حکومت رسانه‏ها و عنصر اطلاعات و دانایی و تبلیغات می‏دانند. آنها معتقدند که کنگره‏ها و پارلمان‏ها و دادگاه‏های کند امروزی، محصول موج اول و وزارتخانه‏های غول آسا و دیوان سالاری‏های حکومتی کنونی نیز به مقدار زیاد محصول موج دوم‏اند. رسانه‏های فردا از تلویزیون سیمی گرفته تا ماهواره پخش مستقیم و شبکه‏های رایانه‏ای و سیستم‏های دیگر، محصول موج سوم‏اند و آینده نشان دهنده قدرت اعجاب برانگیز رسانه‏ها و دستگاه‏های خبری و تبلیغاتی جهان خواهد بود.(11)
تبلیغات به دلیل آن که به علم مستقل و پویایی که کاربردهای متنوعی دارد، تبدیل شده است، فرضیه‏ها اصول و قوانینی را دربر می‏گیرد که روز به روز، بر پیچیدگی و تخصصی شدن آنها افزوده می‏شود؛ بنابراین، هر ملتی که در راستای آموزش و به کار گیری آن در راه آرمان‏ها و اهداف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و نظامی خود تلاش و سرمایه‏گذاری بیشتری کند، به طور قطع، بر رقبای خود پیروز خواهد شد.

مؤلفه‏های ضعف و قوت تبلیغات چیست؟

تبلیغات مانند هر مقوله اجتماعی دیگری به سیاست و استراتژی مشخص و معینی نیاز دارد. مسئولان هر نظام و دولتی با در نظر گرفتن تمامی جنبه‏ها به سیاست گذاری و تعیین اولویت‏های جامعه می‏پردازند. طبیعی است بر اساس سیاست‏های داخلی و خارجی جامعه، سیاست تبلیغاتی نیز از ابعاد داخلی و خارجی برخوردار است.
اگر بپذیریم که تبلیغات فن و هنری است که می‏تواند افکار عمومی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد، این تأثیرات جنبه مثبت یا منفی خواهد داشت، مثبت از این نظر که خواسته تبلیغ کننده برآورده می‏شود و او به نیت و خواسته خود می‏رسد و منفی به این دلیل که تلاش تبلیغاتی یا بی‏نتیجه می‏باشد یا عکس نیت تبلیغ کننده به دست می‏آید. در بینش امام خمینی (ره)، ضعف و قوت تبلیغات به گونه متفاوتی مطرح شده است. هر چند از دیدگاه ایشان، تبلیغات امر مهمی تلقی می‏شود، اما این که به دلیل اشکالات و موانعی که در سر راه پدید می‏آید، مجبور شویم روش‏ها و تاکتیک‏ها را تغییر دهیم یا با تأخیر به اهداف خود برسیم، دلیل موجهی برای عدول از رعایت اصول نیست. (12)
در جای دیگری از پیام تاریخی و مهم امام خمینی (ره) خطاب به روحانیون، معیار کلی و محک تعیین تبلیغات منفی و مثبت را در این امر مهم که در هر حال، احکام خدا و حدود الهی نباید زیر سؤال بروند مشاهده می‏کنیم. حال این پرسش مطرح است که ادای این تکلیف در چه زمان و مکانی مناسب‏تر است؟
از نگاه امام (ره)، شاید هیچ مکانی برای تبلیغ درباره مسائل جهان اسلام و مشکلات جوامع انسانی از حرمین شرفین مقدس‏تر و مؤثرتر نباشد؛ مکانی که حجاج کشورهای مختلف اسلامی در بهترین فرصت می‏توانند به دور از هرگونه فشار و تحمیل‏های سیاسی کشورهایشان، مواضع سیاسی خود را علیه چپاولگری‏ها، زورگویی‏ها و سیاست‏های ضد اسلامی اعلام کنند، مراسم برائت از مشرکین است. امام خمینی (ره) در پاسخ به نامه ملک خالد بن عبدالعزیز پادشاه عربستان سعودی می‏نویسند:
«... نمی‏دانم ائمه جماعات حرمین شریفین از اسلام چه برداشت کرده‏اند و از حج بیت الله الحرام که سر تا سر آن مشحون به سیاست و سر جعل آن قیام انسان‏ها به قسط و رفع ستمگری‏ها و چپاولگری‏هاست که سیاست کلی انبیای عظام، به خصوص حضرت رسول خاتم صلوات الله علیه است چه فهمیده‏اند که زائرین حرمین شریفین را به اسم اسلام از دخالت در سیاست و حتی از شعار علیه اسرائیل و امریکا منع می‏کنند...». (13)
ایشان در جای دیگری، روحانیون، نویسندگان و گویندگان را موظف می‏کنند که در فرصت‏های مناسب به جبران تبلیغات مسموم وسایل ارتباط جمعی وابسته به امریکا و اسرائیل که به شایعه افکنی و دروغ پردازی بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران می‏پردازند، از اسلام و انقلاب اسلامی ایران دفاع کرده، جهانیان را از هجوم ارتش عراق به دستور امریکا آگاه کنند. (14)
در حقیقت، باید منشاء برخی از نقاط ضعف تبلیغات ایران در پیروی از اصول اخلاقی و ایدئولوژیک جست و جو کرد. عدم رعایت جنبه‏های انسانی و اخلاقی می‏تواند مواضع تبلیغی را تقویت کند و بهره‏گیری از انواع و اقسام شیوه‏ها و ترفندها برای دستیابی به اهداف تبلیغی امکان‏پذیر است.
از دید برخی از کارشناسان، یک تبلیغات مؤثر و مفید، تبلیغاتی است که در روند تبلیغاتی خود، هیچ گونه تغییر استراتژیکی نداشته باشد و فقط در مقاطع ویژه‏ای، به طور تاکتیکی و نمادین، منحنی تبلیغاتی خود را سیر صعودی ببخشد، به صورتی که دستگاه عظیم تبلیغاتی به بی‏نظمی و نوسان دچار نشود و تحت فشار قرار نگیرد. (15)

انواع و اقسام تبلیغات‏

از نظر سنخ شناسی (16) تبلیغات می‏تواند جنبه فردی یا گروهی، مردمی یا دولتی و حزبی، سنتی یا مدرن داشته باشد و از طریق به کار گیری ابزار و فنون جدید در همه عرصه‏ها و زمینه‏های زندگی بشر دخالت کند و سازنده افکار و عقاید و نظرات مردم یک جامعه باشد.

اهداف تبلیغات‏

هر تبلیغی طبق اهداف کوتاه مدت و بلند مدتی که از پیش طراحی شده است، صورت می‏گیرد؛ بنابراین، به طور قطع، ماهیت تبلیغات بر اهداف متفاوت و گوناگون منطبق است؛ زیرا، هدف تبلیغات در نظر عموم ایدئولوژی‏ها و جوامع یکسان نیست. بسیاری از سیاست‏ها و تلاش‏های تبلیغی در راستای اهداف غیر انسانی و نامشروع صورت می‏گیرد، در حالی که از نظر برخی از ایدئولوژی‏ها، ماهیت اهداف تبلیغاتی در چارچوب خشک اخلاقی و مشروعی قرار دارد و فریب و نیرنگ نقشی را در آن ایفا نمی‏کنند. در فرهنگ اسلامی ما، تبلیغ با دعوت دینی مترادف بوده و تبلیغ دینی به مفهوم ارشاد و دعوت به نیکی است، در حالی که در تبلیغات به مفهوم امروزی با نیرنگ و تزویر و فریب افکار عمومی همراه است، نخستین پیام ما به همه ملت‏های جهان، به ویژه مسلمانان، بازگشت به فرهنگ نام محمدی (ص) و قرآن است، همان طوری که بجز تبلیغ احکام الهی وظیفه دیگری بر عهده پیامبر گرامی اسلام (ص) نبوده است. (17)
امام خمینی (ره) هدف از تبلیغات را در نظام جمهوری اسلامی رساندن آوای حیات بخش و زندگی آفرین اسلام و بانگ افتخار آفرین توحید به مردم در بند و تحت ستم دنیا می‏دانند. (18) به طور قطع، راه مبارزه با سلطه تبلیغاتی دشمن، آگاهی بخشی و تبلیغات اصولی در تمامی زمینه‏هاست، به طور که امام خمینی (ره) ارتقای سطح آگاهی‏های اسلامی و انقلابی آحاد ملت و تشریح مسائل اسلامی برای جلوگیری از ایجاد انحراف از سوی استکبار جهانی و سرسپردگان داخلی‏اش و زدودن آثار حکومت سیاه و طاغوتی شاهنشاهی را امر اجتناب‏ناپذیری می‏دانستند.
ایشان در جای دیگری، تبلیغات را امر مهمی می‏دانند که باید برای رضایت خدا انجام شود و به همان اندازه یا بیشتر که تبلیغات برای مستکبران و زور گویان مضر است، برای مستضعفان مفید می‏باشد. (19)

وجه تمایز تبلیغات اسلامی و غیر اسلامی‏

در فرهنگ روابط بین المللی، درباره تعریف تبلیغ آمده: «فعالیتی است برای دگرگون کردن عقاید عمومی از راه‏های غیر مستقیم و احیانا پنهانی با وسایلی، مانند زبان، خط، تصویر و نمایش و جز اینها...». (20)
در جوامع صنعتی و پیشرفته، به علت آن که افکار عمومی تأثیر بسزایی در دگرگونی‏های اجتماعی دارند، گروه‏های مختلف اجتماعی به ویژه، گروه‏های رسمی می‏کوشند تا عقاید عمومی را از طریق وسایل گوناگون ارتباط جمعی با عقاید خود همساز(21) کنند. به همین منظور، گروه‏های فشار(22) برای تحمیل عقاید خود بر عامه مردم جامعه تشکیل می‏شوند. (23) این گروه‏ها می‏توانند تأثیرات محدود یا گسترده‏ای را در سطح ملی، منطقه‏ای یا بین المللی ایجاد کنند و از طریق روش ماهرانه‏ای که تبلیغ نام دارد، عقاید عمومی را دگرگون کنند. (24)
البته، باید یادآور شد که تبلیغ با ارشاد (25) تفاوت آشکاری دارد. ارشاد جریانی است که مفاهیم روشن و منظمی به شخص می‏دهد، ولی تبلیغ جریانی است که با در آمیختن مفاهیم روشن و تاریک با یکدیگر، آنها را به وجه خوشایندی در می‏آورد و به شخص عرضه می‏کند. هم چنین تبلیغ، احساسات و عواطف افراد را برمی‏انگیزاند، در حالی که ارشاد به شناخت ادراکی منجر می‏شود. در تبلیغات تبلیغ کنندگان از روش تلقین پذیری انسان سود می‏برند، اما ارشاد کنندگان به تقویت شناخت منطقی افراد می‏پردازند و باورها و اموری را که به آن یقین دارند، تقویت می‏کنند. بدیهی است که تبلیغات اسلامی با مضمون ارشاد اسلامی هماهنگی بیشتری دارد تا تبلیغات؛ زیرا، خداترسی عامل مهم انجام این وظیفه است.
تبلیغ از طریق برنامه‏های نمایشی از برنامه‏های گفتاری یا نوشتاری بسیار مؤثرتر است و هر چه تبلیغات جنبه مردمی‏تر داشته باشد، بهتر پذیرفته خواهد شد. (26) تکرار یک مضمون می‏تواند در اثر گذاری تبلیغ نقشی منفی را ایفا کند؛ بنابراین، سیاست تبلیغاتی روش‏های مطلوب چگونگی اجرای تبلیغات را مشخص می‏کند.
در جوامع غربی، که به اصالت سود و نفع پرستی بیش از مسائل اخلاقی و انسانی توجه می‏شود، برای تحصیل‏ نتایج مطلوب در زمینه‏های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و نظامی، حربه تبلیغات به نحو گسترده‏ای به کار گرفته می‏شود.
از دیدگاه اسلامی، تبلیغ به قصد و نیت تقرب الهی صورت می‏گیرد و در آن، نفع مادی مد نظر نیست؛ بنابراین، فاقد بسیاری از جنبه‏های منفی تبلیغات دنیای مادی گرایانه است.

«الذین یبلغون رسالات الله و یخشونه و لا یخشون احد الا الله و کفی بالله حبیبا:

آنان که رسالت‏های خداوند را تبلیغ می‏کنند و از او می‏ترسند و از هیچ شخصی غیر از خداوند باکی ندارند و خداوند برای آنها از نظر حساب کردن کافی است». (27)
درست است که تعالیم اسلام بر فطرت پاک و سالم مردم مبتنی است و هر کس آماده پذیرش پیام حق است، ولی این مطلب به معنای بی‏نیازی از تبلیغ مسائل مذهبی نیست. (28)

تبلیغات ایران و عراق طی جنگ هشت ساله‏

در این بخش، به مفاهیم تبلیغات مثبت و سازنده، که اثرات چشم‏گیری در پیروزی‏ها داشته و تبلیغات منفی که تأثیر ناخوشایندی در پیشبرد روند جنگ ایفا کرده‏اند، می‏پردازیم.
در آغاز، باید بپذیریم هر جنگی به قصد و نیت تسلط بر دشمن و متقاعد کردن او به پذیرش نظر نیروی مقابل وی صورت می‏گیرد. درگیری‏های خشونت‏بار، انهدام امکانات و تجهیزات و نیروهای انسانی دشمن همه اهدافی جزئی و تاکتیکی‏اند برای آن که دشمن هدف کلی ما را بپذیرد. برای رسیدن بدین اهداف، هر گونه اقدامی که نیروهای دشمن را تضعیف کند نیز، مجاز شمرده می‏شود. هم زمان با کاربرد قوه قهریه برای درهم شکستن مقاومت و توان رزمی دشمن از روش غیر مستقیم جنگ و تبلیغات روانی و شایعه پراکنی نیز استفاده می‏گردد. کلا وزویتس،(29) نظریه پرداز نظامی پروسی، معتقد بود که: «جنگ، ادامه سیاست است. البته، با ابزاری دیگر».(30) از دیدگاه وی، جنگ، تنها ابزار سیاست است، نه عکس آن؛ بنابراین، باید با تمام قدرت ملت جنگید و برای این جنگیدن وجود یک طبقه جنگجو (نظامیان) ضروری است، اما مسئله مهم‏تر و ضروری‏تر تربیت این نظامیان است. وی پرورش روحیه نظامیگری را مهم‏ترین عامل تربیت این نظامیان می‏داند. به اعتقاد وی، به علت آن که جنگ در دامان سیاست یک دولت رشد می‏کند، اصول آن مانند ویژگی‏های فردی‏ای که در جنین وجود دارد، در سیاست دولت نهفته است؛ بنابراین، جنگ باید تابع سیاست باشد. (31) سیاستی که در این جا می‏توان از آن با عنوان سیاست تبلیغاتی یا سیاست دفاعی نام برد.
اهمیت کاربرد تبلیغات و جنگ روانی در جنگ‏ها از بدیهی‏ترین اموری است که همواره، در کنار مسائل نظامی مطرح بوده است، حتی از نظر امام خمینی (ره)، سلاح تبلیغات از کاربرد سلاح‏های جنگی کارآتر است.
حال این پرسش مطرح است که با توجه به محدود بودن نهادهای تبلیغاتی جمهوری اسلامی در داخل و خارج از کشور و حجم وسیع تبلیغات بین المللی علیه ایران در دوران جنگ تحمیلی به چه حد می‏توانستیم نسبت به پیشبرد اهداف جنگ‏های روانی خود موفق باشیم؟ رژیم عراق از هر ترفندی در تبلیغات جنگ استفاده می‏کرد، ولی ما از آغاز بر اصول انقلابی خود پافشاری می‏کردیم و حاضر نبودیم حتی اندکی از اصول اساسی اسلام و انقلاب منحرف شویم. در نتیجه، جنگیدن با این دو روحیه کاملا متفاوت بسیار دشوار بود. بدیهی است فرد پای بند به اصولی که می‏خواهد تمامی مسائل را رعایت کند، در تنگنا قرار خواهد گرفت و در مقابل، برای دشمنی که به هیچ اصل و اصولی معتقد نیست، انجام هر گونه عملیات نظامی و تبلیغاتی آسان خواهد شد.
تبلیغات ایران و عراق را می‏توان به دو دسته تبلیغات در جبهه داخلی و تبلیغات در سطح بین المللی تقسیم‏بندی کرد، که هر کدام از آنها نیز با توجه به کارکرد مثبت یا منفی آن قابل تقسیم است.

بررسی سیاست تبلیغاتی ایران در جنگ هشت ساله

نقاط مثبت تبلیغات ایران در جبهه داخلی‏

سخنرانی‏ها، برگزاری مراسم دعا و نیایش، آموزش‏های دینی - عقیدتی، سیاسی و اجتماعی در جبهه یا پادگان‏های نظامی، گسترش فرهنگ جبهه و جنگ از طریق تابلو نوشته‏ها در جبهه‏ ها، مقالات و تحلیل‏های سیاسی راجع به جنگ در روزنامه‏ها، نمایش فیلم‏های سینمایی جنگ و... سیاست تبلیغاتی ایران در جبهه داخلی را شامل می‏شد.
موفق‏ترین بخش تبلیغات ما در این قسمت نهفته بود. سازمان تبلیغات اسلامی از طریق اعزام مبلغان مذهبی به جبهه‏ها برای ایجاد آمادگی روحی - روانی و احساس نیاز نیروهای رزمنده به راز و نیاز با معبود خود در لحظات واپسینی که به دیدار او می‏شتافتند، زمینه و شرایط مساعدی را فراهم آورده بود، به طوری که کارکرد این نوع تبلیغات مذهبی در بین رزمندگان بسیار مؤثر بود.
در مواقع مقتضی، فرماندهان نظامی و مسئولان سیاسی آموزش‏های نظامی و تحلیل‏های سیاسی لازم را به رزمندگان ارائه می‏دادند. از همه مهم‏تر، پیام‏های امام خمینی (ره) در دیدارهای حضوری با برخی از رزمندگان درس‏های گویا و پیام‏های روشنی برای تمامی آنان بود. نفوذ کلام و شخصیت امام خمینی (ره) در هجوم جوانان به جبهه‏ها و مقاومت و ایثارگری آنها عامل مهمی به شمار می‏رفت. تابلو نوشته‏های گوناگون در فضاهای مختلف جبهه‏های نبرد از نکات مثبت و مهم تبلیغات ما در جبهه‏ها بود که محتوایشان بیشتر، آیات قرآن، احادیث نبوی و اخبار و روایات ائمه معصومین و ادعیه و اذکار آنان، به ویژه حضرت محمد (ص)، امام علی (ع)، امام حسن (ع) و کلمات قصار نهج‏البلاغه، نهج‏الفصاحه، امام حسین (ع) و امام خمینی (ره)، اشعار شعرای متقدم و متأخر و در نهایت، زبان حال و شعارهای خود رزمندگان را شامل می‏شد. (32)

نقاط مثبت تبلیغات ایران در سطح بین المللی‏

امام راحل (ره) بر نقش تبلیغات در جهان امروز بسیار تأکید و درباره گسترش وسایل ارتباط جمعی و به تبع آن، گسترش تبلیغات اسلامی با ابزار فرهنگی جدید بسیار سفارش می‏کردند.
ارسال فیلم‏های خبری از صحنه‏های نبرد و نشان دادن رشادت و دلاورمردی‏های رزمندگان اسلام از نقاط مثبت تبلیغات ما در صحنه‏های بین المللی بود. همچنین، مسئولان رده بالای نظام در داخل کشور و سفیران ما در کشورهای غربی در زمان‏های مقتضی کنفرانس مطبوعاتی تشکل می‏دادند و مواضع سیاسی - نظامی دولت متبوع خود را از طریق خبرنگاران به گوش جهانیان می‏رساندند. در ضمن، در طول هشت سال دفاع مقدس و در مواقع ضروری، امام خمینی (ره) مواضع دولت جمهوری اسلامی را در جمع سفیران در کارداران کشورهای خارجی مقیم جمهوری اسلامی و شخصیت‏های لشکری، کشوری و روحانی ایران با میهمانان خارجی و خانواده‏های شهدای کشورهای مختلف جهان بیان می‏کردند یا در پیام‏های ویژه به مناسبت‏های مختلف مانند کشتار خونین حجاج ایرانی‏ در مکه، فرارسیدن ایام حج و اعیاد و جشن‏های مذهبی حقایق جبهه و جنگ و نقش منفی دولت‏های استکباری را در طولانی شدن جنگ یادآور می‏شدند.
ماهیت انقلاب اسلامی و مظلومیت ما در جنگ تحمیلی با شعارهای آزادی بخشی، عدالت جویی و اسلام خواهی، نظر مردم مسلمان حوزه خلیج فارس و سایر کشورهای اسلامی را به خود جلب می‏کرد و به آنها جرئت می‏داد تا در راستای کسب اهداف مزبور، دست به اقدامات عملی بزنند؛ موضوعی که مطلوب و خوشایند دولت‏های آنها نبود. در واقع، هماهنگی تبلیغاتی مسئولان کشورهای مسلمان عرب حوزه خلیج فارس با دستگاه تبلیغاتی صدام محصول همین نقطه قوت تبلیغاتی ما در بعد فرامرزی بوده. در همین رابطه، امم خمینی (ره) در پیام مهم تاریخی خود خطاب به روحانیون می‏فرمایند:
«... چه کوته نظرند آنهایی که خیال می‏کنند چون ما در جبهه به آرمان نهایی نرسیده‏ایم؛ پس شهادت و رشادت و ایثار و از خودگذشتگی و صلابت بی‏فایده است، در حالی که صدای اسلام خواهی افریقا از جنگ هشت ساله ما است، علاقه به اسلام‏شناسی مردم در امریکا و اروپا و آسیا و افریقا، یعنی در کل جهان از جنگ هشت ساله ماست...».
درک درست و تحلیل واقع‏بینانه از خط توطئه در مراحل مختلف جنگ از نکات دیگر تبلیغات بروز مرزی ما بود که جزء ویژگی‏ها و توانمندی‏های مسئولان نظامی - سیاسی جمهوری اسلامی ایران محسوب می‏شد، توجه به این خط توطئه و تحلیل‏های مختلف توانست تا حد زیادی توطئه‏های عراق و هم پیمانان غربی و شرقی او را خنثی کند. (33) ناگفته پیداست که سهم عمده این شناخت و تحلیل‏های سیاسی آن بر عهده امام خمینی (ره) بود. تبلیغات و روشنگری‏های واقع گرایانه‏ای که ایشان ارائه می‏دادند، از شناخت و درک درستشان از وقایع بین‏المللی ناشی می‏شد.

نقاط منفی تبلیغات ایران در جبهه داخلی‏

به عقیده لاسول، (34) تبلیغات حول چهار محور مشخص شکل می‏گیرد:
1) پیام (چه می‏گوید و چه می‏نویسد؟)؛
2) ارسال کننده پیام (گوینده و نویسنده پیام چه کسی است؟)؛
3) گیرنده پیام (چه کسانی پیام را دریافت می‏کنند؟)؛ و
4) وسیله ارتباطی پیام (چه وسیله‏ای برای گفتن و نوشتن به کار می‏برند؟). (35)
آسیب‏ها و موارد منفی تبلیغات ما حول محور پیام موارد زیر را شامل می‏شوند:
1) فصلی بودن پیام؛
2) تنوع مسائل و موضوعات پیام؛ و
3) صریح و مستقیم بودن پیام. (36)
تبلیغات جنگ چه در زمان دفاع مقدس و چه در زمان‏های بعد از آن، معمولا در دو مقطع سوم خرداد و هفته آخر شهریور هر سال شکل می‏گرفت و موج شدیدی ایجاد و سپس، خاموش می‏شد. معمولا طی یک روز یا یک هفته نمی‏توان مفاهیم با ارزش دفاع مقدس را به یکباره به ذهن جامعه وارد کرد؛ نکته‏ای که از موارد ضعف سیاست تبلیغاتی ما محسوب می‏شود.
حجم زیاد و متنوع مسائل و موضوعات پیام نیز یکی از ضعف‏ها و نقاط آسیب زننده به اصل پیام است، چرا که ذهن انسان و کل جامعه قادر نیست این همه موارد متنوع تبلیغاتی را تجزیه و تحلیل کند و بپذیرد.
از موارد و محدودیتهای دیگر تبلیغاتی صراحت و مستقیم بودن پیام است. استفاده نکردن از جنبه‏های هنری و القای مستقیم پیام می‏تواند تأثیر منفی یا حداقل گیرایی را در برداشته باشد، در حالی که در قالب شعر، سرود، تئاتر و سینما می‏تواند بیشترین تأثیر را از خود بر جای گذارد.
نقاط منفی تبلیغات ایران در سطح بین‏المللی‏
ضعف تبلیغاتی ما در سطح بین‏المللی به عدم دسترسی به خبرگزاری‏ها و روزنامه‏های مستقل و بی‏طرف مربوط می‏شد؛ کانالی که از آن طریق می‏توانستیم پیام‏ها و روشنگری‏های خود را به تمامی نقاط جهان انتقال دهیم. ناگفته نماند که، به همان دلایل پای‏بندی به اصول و مقررات اسلامی، به هیچ وجه نمی‏توانستیم مانند دستگاه‏های تبلیغاتی (به تعبیر امام راحل (ره) بوق‏های تبلیغاتی) عراق و هم پیمانان او جنگ تبلیغاتی راه بیندازیم.
رهبر کبیر انقلاب هم چنین به بعد فرامرزی تبلیغات نیز توجه لازم را داشتند؛ به طوری که در جمع مسئولان تبلیغاتی فرموده بودند:
«ما باید تبلیغات خود را گسترش دهیم و به زبان‏های دیگر از قبیل عربی و انگلیسی مسائل خود را به سایر نقاط دنیا برسانیم». (37)
یکی از ضعف‏های تبلیغاتی ما افراط و تفریطها در تبلیغات است که این موضوع معمولا در بحث آسیب شناسی تبلیغات(38) مورد بحث قرار می‏گیرد. ما در موارد زیادی، چه در صحنه داخلی و چه در صحنه برون مرزی گرفتار این عارضه گریز ناپذیر شده بودیم.
اگر می‏توانستیم از کاربرد هنر در امر تبلیغات بیشتر استفاده کنیم و با زبان هنری از جمله فیلم، عکس و موسیقی با وجدان‏های بیدار مردم جهان حرف بزنیم. مطمئنا، تأثیری بیشتر بر آنها می‏گذاشتیم و مظلومیت خود را علی رغم همه توطئه‏ها، تزویرها و نیرنگ‏های برخی از سیاستمداران بین‏المللی ابراز می‏کردیم.
از ضعف‏های دیگر تبلیغاتی ما در جبهه داخلی و خارجی، تکرار و تشابه گویی فراوان بین مردم و گیرندگان پیام بود که عملا میان آنها مقاومت روانی ایجاد می‏کرد؛ موضوعی که تأثیر پذیری پیام و کاربرد تبلیغات را کاهش می‏داد.
فقدان یک سیاست تبلیغاتی مدون و مشخص میان مدت یا کوتاه مدت باعث شد بین شعارها و عملکردهای مسئولان جمهوری اسلامی اختلاف شدیدی وجود داشته باشد. برای نمونه، تهدید به عملیات مقابله به مثل و انجام ندادن آن، تهدید به وارد آوردن ضربه نهایی به عراق یا تعیین سال 1365 به عنوان سال سرنوشت جنگ و عدم تحقق آن، زمینه و فضای مناسبی برای عراق و تهاجم تبلیغاتی هم پیمانان او و رادیوهای بیگانه ایجاد کرد.

بررسی سیاست تبلیغاتی عراق در طول جنگ تحمیلی‏

نقاط مثبت تبلیغات عراق در جبهه داخلی این کشور
طبق تعریفی که ترنس کوالتر (39) در تعریف تبلیغات می‏گوید: «تلاش عمومی است که از سوی برخی از افراد یا گروه‏ها با بهره‏گیری از وسایل ارتباطی برای کنترل، تغییر یا شکل دادن نگرش دیگر گروه‏ها انجام می‏شود...».(40) واژه تلاش عمومی کلید اصلی مفهوم تبلیغات و در واقع، تنها نشانه تبلیغات از غیر تبلیغات محسوب می‏شود؛ زیرا، ممکن است دادن اطلاعات یا تصحیح نظرات عمومی با هدف دگرگون کردن نگرش‏ها، باورها و رفتار دیگران صورت نگیرد و تنها تلاش‏هایی علمی محسوب شوند که برای رسیدن به حقایق انجام می‏گیرند. (41) نشان دادن صدام به عنوان فردی صلح طلب، یکی از نقاط مثبت تبلیغات دشمنان در جبهه داخلی بود. دستگاه تبلیغاتی رژیم عراق چندین ماه پیش از آغاز نبرد نظامی با مظلوم‏نمایی و ترسیم چهره محق و صلح طلب، علیه ایران زمینه‏سازی می‏کرد و در برنامه‏های مختلف رادیویی و روزنامه‏های دولتی خود افکار عمومی مردم عراق را علیه نظام جمهوری اسلامی ایران تحریک و اقداماتی که آنها را عملیات خرابکارانه و کشتار شهروندان بی‏گناه عراقی می‏نامید، به ایران نسبت می‏داد. دلایل این تبلیغات دروغین و غیر واقعی چه بود و چرا رئیس دولت عراق قصد داشت روابط حسنه بین دو ملت مسلمانان ایران و عراق را بر هم زده و آنها را رو در روی هم قرار دهد؟
نزیر فانسا (42) در کتاب تهران، سرنوشت غرب می‏نویسد. (43)
«... این جنگ دلایل زیادی داشت، صدام حسین رئیس بعث عراق و مسئول کل این کشور فشار شاه بر روی عراق را طبق قرارداد الجزایر نمی‏پذیرفت، وی در صدد گرفتن انتقام بود. عراق با دارا بودن جمعیت سنی و شیعه در نزدیکی و همسایگی خود شاهد گسترش فعالیت‏های افراطیون بود. این نگرانی نه فقط برای عراق، بلکه برای کلیه همسایگان حاشیه خلیج [فارس] بود که خود را مورد تهدید آیت الله [خمینی] می‏دیدند...».
در روزهای آغازین جنگ، صدام این ادعا نادرست را داشت که جنگ را به دلیل عدم رعایت قرارداد 1975 الجزایر از سوی ایران و بازپس گیری 1300 کیلومتر مربع خاک عراق آغاز کرده است و به طور قطع، بعد از اعاده آن جنگ را متوقف خواهد کرد. (44)
دستگاه تبلیغاتی عراق پس از ترسیم چهره‏ای منفی از رژیم ایران، به ویژه:
1) ترسیم ایران به عنوان قطب جنگ افروزی و آشوب طلبی در منطقه (داستان جعلی انتقام ایران از قادسیه اعراب)؛
2) ناخواسته کشانیده شدن عراق به جنگ (جنگ طلب بودن ایران، آشوب‏گر بودن انقلابیون)؛
3) تدافعی بود جنگ این کشور با ایران (ایران آغازگر جنگ بود)؛ و
4) طرح صلح طلبانه عراق (نخستین بار عراق طرح صلح را پیشنهاد کرد)
کوشید چهره مردمی و صلح طلبی را از رژیم بعثی عراق به جهانیان ارائه دهد.

نقاط مثبت تبلیغات عراق در سطح بین المللی‏

1) شاید یکی از دلایل موفقیت صدام در تبلیغاتش علیه انقلاب و در جنگ تحمیلی، ایجاد هماهنگی با دیگر دولت‏های حاشیه خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی بود.
برخی از محققان معتقدند که نگرانی قدرت‏های غربی درباره آینده خلیج فارس چندان هم بی‏اساس نبود. حوادث و وقایع ایران در دامن زدن به شورش‏های ضد امپریالیستی در کشورهای عربستان سعودی، بحرین، کویت و امارات متحده عربی مؤثر بوده است. تسخیر مسجد بزرگ مکه در پایان سال 1979، شورش در مناطق شیعه نشین عربستان سعودی و اقدام به کودتا در بحرین در سال 1982 در بین دولت‏های محافظه کار خلیج [فارس] بذر ترس و وحشت پاشیده بود. (45)
از طرف دیگر، عراق همواره اعلام می‏کرد که این جنگ، جنگ اعراب با فارس‏هاست؛ بنابراین، به جنگ جنبه عربی - فارسی داده بود و در این باره، همکاری دیگری دولت‏های عرب را نیز جلب کرده بود.
2) همسویی تبلیغاتی عراق و بنگاه‏های خبری بین‏المللی: پیش از حملات سراسری و گسترده عراق در شهریور ماه سال 1359، حملات ایذائی و جنگ‏های روانی بخش فارسی رادیو بغداد در نقاط مرزی به شدت جریان داشت در ضمن، در همان زمان، نیروهای نظامی عراق با سلاح‏های انفرادی و توپ و خمپاره در صدد آزمودن میزان آمادگی نظامی جمهوری اسلامی بود.
صدام با تبلیغات وسیع و گسترده در سطح ملی و بین المللی قصد داشت افکار عمومی جهانیان را فریب دهد. پس از آغاز حمله همه جانبه نیروهای ارتش عراق به خاک ایران دستگاه تبلیغاتی صدام با ادعاهایی مانند:
«ما با ایرانی‏ها همسایه و برادر دینی هستیم و اساسا با ارتش و ملت ایران جنگی نداریم و تنها در پی احقاق حقمان طبق مفاد عهدنامه‏های بین المللی هستیم». (46) قصد فریب برخی از مسئولان و مردم را در سر می‏پرورانید.
رادیوهای خارجی و خبرگزاریهای غربی نیز کاملا به استناد مصاحبه‏های مطبوعاتی و رادیو - تلویزیونی مسئولان عراق و از قول آنان، تحلیل‏های سیاسی و نظامی مختلفی را ارائه و مواضع دولت عراق را تأیید می‏کردند.
در تاریخ 27 / 6 / 59، خبرگزاری بی. بی. سی. از قول صدام حسین اعلام کرد که ایران ضمن نقض قرارداد مرزی 1975، از شورش‏های داخل عراق حمایت و در امور داخلی این کشور نیز مداخله می‏کند. این خبرگزاری در ادامه اضافه کرد عراق هیچ گونه مطامع ارضی نسبت به ایران ندارد و به هیچ وجه نمی‏خواهد به ایران اعلام جنگ دهد. (47)
رادیو امریکا نیز در تاریخ 29 / 6 / 60 با همسویی با بخش فارسی رادیو بغداد، اعلام کرد امام خمینی (ره) برای سرگرم نگه داشتن ارتش ایران، آنها را در جبهه‏ها مشغول نگه می‏دارد، رادیو اسرائیل نیز احتمال کودتای نظامی و ترس و اضطراب رهبران مذهبی از قدرت ارتش را این گونه اعلام کرد:
«... رهبران مذهبی واهمه دارند که با پایان یافتن جنگ، ارتش آنها را از اریکه قدرت به زیر بکشاند...».

نقاط منفی تبلیغات عراق در جبهه داخلی این کشور

هر چند مردم عراق علی‏رغم آن که صدام حسین در جبهه داخلی خود تبلیغات ضد و نقیض زیادی را به راه انداخته بود، به راحتی می‏توانستند حقیقت را درک کنند و تبلیغات دستگاه‏های رادیو و تلویزیون و رسانه‏های نوشتار وی چندان اثر بخش نبود، اما به دلیل وجود جو وحشت و ترور وانمود می‏کردند که صدام راست می‏گوید. به اعتقاد سمیر الخلیل، نویسنده کتاب جمهوری وحشت، کلید درک حکومت صدام در شیوه پیچیده‏ای است که رژیم، مردم عادی را با خشنونت‏های حزب گرفتار و درگیر کرده و جو پلیسی بر این کشور حاکم است. چه کسی مأمور اطلاعات است؟ در پاسخ این پرسش گفته می‏شود که در عراق بعثی، همه افراد مأمور اطلاعاتی هستند. (48)
از جمله موارد ضد و نقیض تبلیغات حکومت بغداد می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:
1) علی رغم اشغال بخش مهمی از غرب و جنوب کشور ایران از سوی ارتش بعثی عراق، صدام ایران را به داشتن تمایلات توسعه طلبانه و جنگ افروزی متهم می‏کرد.
رادیو صوت الجماهیر عراق از تجاوز جنگنده‏های ایران به حریم هوایی کویت نام برده و تصرف انبارهای عظیم تسلیحاتی ایران به دست نیروهای عراقی را نشانه‏هایی از تجاوز کاری ایرانیان برمی‏شمردند. (49)
2) تحریف حقایق و جعل خبر از نکات منفی تبلیغات صدام در جریان جنگ تبلیغاتی بود. در پیامی خطاب به ملت عراق می‏گوید: «ما جنگ را آغاز نکردیم، این جنگ در روز 22 سپتامبر که نیروی هوایی عراق به ایران حمله کرد، شروع نشد، بلکه بامداد 4 سپتامبر گذشته آغاز شد؛ زمانی که ایرانی‏ها شهرهای عراق را با توپخانه امریکایی دور برد خود گلوله باران کردند...». (50)
رژیم عراق در موارد زیادی موضوعاتی، مانند تلاش مشترک ایران، صهیونیسم و امریکا علیه عراق، سوء استفاده ایران از دین در راستای مقاصد سیاسی، رفتارهای مغایر با اسلام رهبران ایران، کشتار اسرا از سوی ایران، مثله کردن اسیران عراقی از سوی ایران و موارد بسیار دیگری را با هدف تضعیف روحیه رزمندگان اسلام و توجیه ادامه حمله یا مقاومت سربازان عراقی تبلیغ می‏کرد که در هیچ یک از این زمینه‏ها، موفقیتی به دست نیاورد.
3) هنگامی که جنگ آغاز شد، صدام و هم پیمانانش تصور نمی‏کردند که مردم ایران با این شور و شوق علیه تجاوز عراق به پا خیزند و فرمان رهبر خود را این گونه لبیک گویند. در تحلیل و برآوردهای سیاسی و نظامی عراق آمده بود که شکست نظامی رژیم ایران در جبهه‏های ظرف مدت سه تا چهار روز مقدمه‏ای برای قیام مردم و ارتش برای سرنگونی رژیم جمهوری اسلامی ایران است. دستگاه تبلیغاتی رژیم بعث به طور مرتب از مردم ایران درخواست می‏کرد به قیام ارتش پیوسته و از خلق‏های ایران نیز می‏خواست تا در این باره به ارتش کمک کنند. (51)
ارتش عراق پس از بمباران‏های پی در پی مناطق مسکونی، فرودگاه‏ها، بیمارستان‏ها و مراکز آموزشی شهرهای مختلف ضمن ایجاد رعب و وحشت بین مردم بی‏دفاع، امام خمینی (ره) و مسئولان نظام را مسئول آغاز جنگ اعلام و از مردم دعوت می‏کرد تا برای پایان جنگ، نظام را سرنگون کنند.
هدف بغداد از این تبلیغات، رو در رو قرار دادن مسئولان نظام و مردم بود، ولی هر چه در این راه بیشتر اصرار کرد، نتایج کمتری می‏گرفت.
در طول جنگ تحمیلی، لحن تبلیغات عراق از تقاضا و درخواست به لحن آمرانه و دستوری و سپس، تهدیدآمیز تغییر کرد، ولی در تمام این مراحل، جنگ روانی عراق علیه ایران بی‏نتیجه ماند.

نقاط منفی تبلیغات عراق در صحنه بین المللی‏

در حوزه تبلیغات و جنگ روانی چهار واژه کلیدی و اساسی وجود دارد که اطلاعات پایه و اولیه را برای ورود علاقه‏مندان این گونه مباحث ارائه می‏دهد این عناوین عبارت‏اند از:
1) جنگ روانی؛
2) شستشوی مغزی؛
3) شایعه پراکنی؛ و
4) ترغیب.

هر چند مباحث مزبور کاملا جنبه نظری دارد، اما می‏توان برای هر یک مصادیق روشنی را ارائه کرد. (52)
1) رژیم بعثی عراق چه در سطح ملی و چه در سطح بین المللی وانمود می‏کرد با اطلاعاتی که کسب کرده است. رژیم (ایران) در صدد تصفیه ارتش و جایگزین کردن سپاه به جای آن است. (53)
همین شایعات و اخبار جعلی و جنگ روانی را خبرگزاری‏ها و رادیوهای بی. بی. سی، اسرائیل و صدای امریکا عینا به نقل از رادیو بغداد تکرار می‏کردند.
ترغیب خلبانان ایرانی به پناهندگی به عراق با هواپیماهای جنگی‏شان، (54) ایجاد جنگ روانی و سوء ظن و بدبینی بین نیروهای ارتش و نیروهای سپاه پاسداران، تفرقه افکنی و ضدیت در تمام دوران اولیه جنگ بی‏وقفه ادامه داشت. البته، افرادی، مانند بنی‏صدر نیز تا حدی به این جنگ روانی کمک می‏کردند اما پس از عزل بنی‏صدر، در اثر پیام‏های مکرر امام خمینی (ره) وحدت و همدلی بین نیروهای رزمنده ایجاد و تقویت شد.
2) از جمله نقاط منفی در تبلیغات صدام در سطح بین المللی جنگ طلب جلوه دادن جمهوری اسلامی ایران بود. این تبلیغات در راستای جنگ طلبی ایران تا بدان جا پیش رفت که طارق عزیز، وزیر امور خارجه عراق، ضمن ارسال یادداشتی به هیئت حسن نیت اسلامی، خواستار غرامت جنگی از ایران شد. (55)
البته ناگفته نماند که تحلیلگران سیاسی و نظامی بین المللی به خوبی بر واهی بودن دلایل عراق آگاه بودند، اما نیت و نظر واقعی خود را ابراز نمی‏کردند؛ زیرا، در آن صورت، مواضع سیاسی ایران را تقویت می‏کردند. در حالی که قصد داشتند علی رغم آن که عراق بخش وسیعی از خاک ایران را در اختیار خود دارد، ایران را طبق نظر صدام به پای میز مذاکره صلح بشکانند، حتی کشورهای عربستان، کویت و شیخ نشین‏های خلیج فارس نیز پرداخت خسارت جنگی به ایران را تقبل نمی‏کردند، در حالی که هیچ تضمینی نه برای محکومیت و نه برای پرداخت خسارت از طرف متجاوزان وجود نداشت.
البته، برخی از افراد ساده لوح یا فاقد بینش سیاسی و نظامی تحت تأثیر القائات این تبلیغات قرار می‏گرفتند، اما با توضیحات مسئولان نظام، به ویژه امام خمینی (ره) تا حدی این تأثیرات خنثی می‏شد. برای نمونه، رئوف وافیک در کتاب خود نوشته است:
«4 سپتامبر 1985 پنجمین سالگرد جنگ مرگبار ایران و عراق است، اما کمترین نشانه‏ای از امید به پایان این خونریزی که در تاریخ جنگ‏های منطقه‏ای بی‏نظیر است، دیده نمی‏شود. در تابستان 1985، یک تاریخ مهم دیگر به ثبت رسید و آن سومین سالگرد یک تخلیه مهم بود. نیروهای عراقی در ژوئن 1982 به پشت مرزهای بین المللی عقب نشینی کردند، اما ایران به هر حال نمی‏خواهد تمایل به ادامه جنگ را منکر شود. نقاب از چهره برداشته شده است، تهران نمی‏تواند پرده‏پوشی کند. این کشور فقط یک دلیل برای ادامه جنگ دارد و آن ضرورت مجازات و تنبیه عراق است». (56)

نتیجه‏ گیری‏

در حقیقت، زمانی که صدام حسین به بهانه عدم استرداد اراضی مورد اختلاف به عراق طبق مفاد عهدنامه 1975 و پروتکل‏های ضمیمه آن که در آستانه آغاز جنگ و پس از آن به عنوان استدلال‏ها و توجیهات لغو عهدنامه و توسل به زور قلمداد شده‏اند، قرار داد مزبور را ملغی و تبلیغات ضد نظام جمهوری اسلامی را آغاز کرد. مضامین و مفاد تبلیغات حکومت عراق که مدت کوتاهی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران شروع و تا آغاز جنگ ادامه داشت، دلایل و نیت اصلی صدام حسین را از تجاوز و جنگ آشکار کرد. (57)
صدام با تبلیغات وسیع خود، ایران اسلامی را خطر بالقوه صلح و امنیت منطقه، به ویژه ناقض امنیت ملی تمامی کشورهای حاشیه خلیج فارس دانست و در شکل ناجی ملل عرب، از این که او بلا گردان آنها شده است، خواستار حمایت‏های مالی، سیاسی، نظامی و تبلیغاتی آنها شد و در دوران جنگ، سیاست تبلیغاتی خود را به آنها تحمیل و متقابلا از آنها خواست تا سیاست تبلیغاتی خودشان را با سیاست تبلیغاتی عراق هماهنگ و همسو کنند. متحدان غربی عراق اعم از امریکاییان و اروپاییان نیز از این روال تبلیغات پیروی کردند و تقریبا تمامی بنگاه‏های خبری و خبرگزاری‏ها پژواک خبری دستگاه تبلیغاتی عراق شدند، هر چند در بسیاری از این موارد، اسرائیل و امریکا القا کننده اصلی برنامه‏های تبلیغاتی و نظامی صدام بودند. (58)
با توجه به تفاوت‏های موجود بین تبلیغات رایج در جهان و تبلیغات اسلامی (ارشاد) و محدودیت‏های نظام جمهوری اسلامی ایران در زمینه به کارگیری روش‏های تبلیغاتی نوین باید بپذیریم که برد و زبان تبلیغاتی ما نمی‏توانست کارکرد تعیین کننده‏ای داشته باشد؛ زیرا، تمامی ابزار گوناگون تبلیغات بین المللی در اختیار جبهه رقیب قرار داشت و ما نمی‏توانستیم در این صحنه بین المللی به خوبی پیام و صدای بر حق خودمان را به وجدان‏های بیدار ملت‏ها برسانیم، در این صحنه بین المللی به خوبی پیام و صدای بر حق خودمان را به وجدان‏های بیدار ملت‏ها برسانیم، هر چند این وظیفه را خود جنگ به طور مستقیم بر عهده گرفت و به گفته رهبر کبیر انقلابمان، ما مظلومیت خویش و ستم متجاوزان را در جنگ ثابت نموده‏ایم ما در جنگ پرده از چهره تزویر جهانخواران کنار زده‏ایم» (منشور روحانیت). ما در جبهه داخلی با ابزار تبلیغاتی سنتی و مدرن به خوبی عمل کردیم و با وجود کاستی‏های موجود، موفق بودیم، اما در جبهه بین المللی، به دلیل همسویی امپریالیسم خبری با بنگاه‏های تبلیغاتی رژیم بعثی عراق و هم پیمانان عرب وی و هم چنین، برخورداری آنان از منابع مادی فراوان، موفقیت چندانی را به دست نیاوردیم، افزون بر این که فقدان یک سیاست مدون تبلیغات خارجی نیز بر دیگر مشکلات می‏افزود. در مقابل، آنها بهره لازم را از تبلیغات به منزله عامل مکمل تسلیحات نظامی بردند؛ بنابراین، لازم است که ما نیز با مرور دوباره تبلیغات جبهه و جنگ، بیش از پیش به اهمیت این ابزار پی ببریم.

پی‌نوشت‌ها:

1. غلامرضا صدیق اورعی؛ اندیشه امام خمینی درباره تغییر جامعه؛ مشهد: انتشارات سوره، چاپ اول، 1372، ص 26.
2. Maurice duverge.
3. موریس دو ورژه؛ روش‏های علوم اجتماعی؛ ترجمه خسرو اسدی؛ تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1362، ص 140.
4. همان؛ ص 105.
5. Arriere plans.
6. همان؛ ص 106.
7. حسن عمید؛ فرهنگ فارسی عمید؛ تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر، 1362، ص 299.
8. حسن صفوی؛ افکار عمومی؛ تهران: انتشارات دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی، 1351، ص 39.
9. Ie petit larousse , ed larousse , paris , 1986 , p: 804.
10. روزنامه رسالت؛ 15 / 1 / 1368، ص 14.
11. الوین وهیدی تافلر؛ جنگ و ضد جنگ؛ ترجمه هوشنگ فرخجسته؛ تهران: انتشارات سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1368، صص 298.299.
12. منشور روحانیت، 1369.
13. صحیفه نور، جلد 15، از پاسخ امام خمینی (ره) به نامه خالد بن عبدالعزیز پادشاه عربستان سعودی در تاریخ 18 / 7 / 60، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 186.
14. همان؛ جلد 20، 6 / 5 / 1366، ص 125.
15. روزنامه ابرار، 26 / 11 / 64، ص 8.
16. Typology.
17. سوره مائده، آیه 99.
18. هفته نامه سروش، 18 / 2 / 61، ص 143.
19. «مجموعه فرامین و رهنمودهای امام خمینی خطاب به پاسداران» ره توشه‏های پاسداران به مناسبت سوم شعبان؛ انتشارات دفتر سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1361، ص 205.
20. غلامرضا علی بابایی: فرهنگ روابط بین الملل؛ تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، 1375، ص 52.
21. Accommodation.
22. Pressure group.
23. آگ برن ونیمکف؛ زمینه جامعه شناسی؛ ترجمه آریانپور؛ تهران: انتشارات دهخدا، 1350، ص 142.
24. همان؛ ص 144.
25. Indoctrination.
26. احمد شریف؛ «پیرامون روش تبلیغ»، روزنامه اطلاعات، 29 / 11 / 59.
27. سوره احزاب، آیه 38.
28. خلاصه مقالات تبلیغ و تبلیغات؛ به همت احمدرضا حیدری؛ تهران: انتشارات معاونت پژوهشی سازمان تبلیغات اسلامی، 1371، ص 31.
29. Karl - Von Clause witz.
30. گاستون بوتول؛ جامعه شناسی جنگ؛ ترجمه هوشنگ فرخجسته؛ تهران: انتشارات سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1368، ص 21.
31. همان؛ ص 21.

32. سید مهدی فهیمی؛ فرهنگ جبهه (تابلو نوشته‏ها) تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، 1369، ص 22.
33. مجموعه فرامین و رهنمودهای امام خمینی..، پیشین؛ صص 12 - 9.
34. Lasswell.
35. کاظم معتمدنژاد؛ وسایل ارتباط جمعی؛ تهران: انتشارات دانشکده علمی ارتباطات اجتماعی، 1356، ص 29.
36. همان؛ ص 86.
37. صحیفه نور، جلد 16، ص 137.
38. propaganda pathology.
39. Terene Quolter.
40. مجموعه مقالات تبلیغات و جنگ روانی، ترجمه حسین حسینی، تهران: پژوهشکده علوم دفاعی - استراتژیک دانشگاه امام حسین، 1372، صص 96.
41. همان؛ ص 97.
42. Nazir Fansa.
43. Nazir-Fansa , Tehran destin de loccident , editor , pierre Sourat paris , 1990 , p 169.
44. رضا خدری؛ خرمشهر از اسارت تا آزادی؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1363، ص 25.
45. shapour Haghighat , IRAN , La Rovolution Islamique text imedit ed complex , Belgique , 1989 , p 187.
46. مرتضی منطقی؛ نگاهی به هشت سال جنگ تبلیغاتی؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1372، ص 27.
47. همان، ص 25.
48. Judith Miller et Iaurie mylorie SADDAM Hussein ed pressed de la Cite Paris 1990, p67.
49. صوت الجماهیر، 11 / 12 / 59، 19 / 7 / 59 و 17 / 2 / 60 به نقل از: هشت سال جنگ تبلیغاتی، ص 60.
50. صوت الجماهیر، 27 / 7 / 59.
51. بخش فارسی رادیو بغداد، 1 / 7 / 59 تا 9 / 7 / 59 به نقل از: هشت سال جنگ تبلیغاتی.
52. مجموعه مقالات: تبلیغات و جنگ روانی. پیشین؛ صص 9 - 6.
53. بخش فارسی رادیو بغداد، 6 / 10 / 59 و 20 / 4 / 60.
54. همان؛ 6 / 4 / 60.
55. خبرگزاری عراق، 16 / 1 / 60.
56. Wafik Rouf Iraq - Iran des Verites inavouees dons la colletion points devue ed LHarmattan paris 1985 , p.93.
57. cloudia - wright , Implications of Iraq - Iran war , for eign Affairs winter 1980-81. p.278.
58. روزنامه کیهان، 21 / 8 / 76، ص 7.

منبع: فصلنامه مطالعات جنگ ایران و عراق، سال اول، شماره سوم.


 
 
 
 

سرور و قالب: پرشین بلاگ
تمامي حقوق اين وبلاگ متعلق به بلاگ تاريخ جهان است.