تاریخ جهان

مقالاتی در باره تاریخ!

تاريخ جهان History of World أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الأرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ قرآن كريم؛ سوره 40.غافر؛آيه 82 تاريخ معلّم انسان‌ها است. امام خميني رحمة‌اللّه عليه
میر‌عماد
ساعت ۳:٥٠ ‎ب.ظ روز شنبه ٢٥ اردیبهشت ۱۳۸٩  کلمات کليدي: تاریخ اسلام و ایران پس از اسلام ، اشخاص

در منابعی ‌که ترجمه احوال میر آمده است، عموما او را بنام «میرعماد» خوانده‌اند و ‏مسلم است که در زمان حیات به همین عنوان نامیده شده است، فقط مستقیم زاده ترک ‏در تحفه خطاطین خود، نام او را «محمد» و نام پدرش را «حسین» ضبط کرده است، که ‏مانند همه مطالبی که درباره میر نقل کرده، بی‌پایه و بی‌اساس است.‏‎

 


این که عبد‌المحمد‌خان و کلمان هوار و مستقیم زاده، در تذکره‌های ‌خود آورده‌اند که، میر، ‏بمناسبت لقب عماد الملک، که یکی ‌از بزرگان دربار صفوی ‌و حامی ‌او بوده، خود را عماد، ‏نامیده، سهو است زیرا که «عماد الملک» لقب شخص میرعماد بوده است و من تا کنون ‏نه فقره کتاب و قطعه او را دیده‌ام، که لقب عمادالملک داشته است، از جمله: «کتیبه ‏الفقیر الحقیر المذنب عماد الملک الحسنی ‌السیفی، غفر الله ذنوبه و ستر‌عیوبه فی‌سنه ١٠٢٣» که اگر توهم شود که عماد الملک وهمی ‌کلمان هوار و دیگران هم خوشنویس ‏بوده و به درجه میرعماد در خوشنویس ‌مسلط، نسبت به حسنی ‌و سیفی ‌او را، نمی‌توان ‏باورداشت و پذیرفت. و در هر صورت خواه اسم عماد را نام اصلی ‌وی ‌دانیم و یا از راه ‏شهرت خوانیم، لقب عماد الملکی ‌مسبوق به اشتهار او در خوشنویسی‌است.‏‎
‏به هر حال، اگر واقعاً نام میر، عماد، یا معروف باین نام شده باشد، همین که شهرت و ‏اهمیتی ‌یافته تا درخور اتصاف به لقب شده باشد، از همان نام، لقب ساخته و عماد ‏الملک شده است.‏‎
نام پدر میرعماد را کسی ‌تا کنون ظبط نکرده است، فقط در یک نسخه از تکلمه النفحات ‏عبد الغفورلاری ‌که میر حواشی‌ متعددی ‌به آن نوشته است، نام و نسب خود را چنین یاد ‏کرده است: «عماد بن ابراهیم الحسنی»‏‎

نسبت سیادت میرعماد را همه تذکره نویسان، جز سه تن سابق‌الذکر، و یکی ‌از معاصرین ‏‏«حسنی» دانسته‌اند که از خاندان معروف سیفی قزوین و در دستگاه‌های ‌دولتی ‌صفوی، ‏مصدر کتابداری ‌و استیفا و دارای ‌پایه بلند بوده‌اند و از جمله نام میرجلال‌الدین محمد ‏خوشنویس و پدر او میر‌شریف، از بنی اعمام قاضی ‌جهان سیفی قزوینی، وزیر شاه ‏طهماسب صفوی ‌و حسن علی ‌سیفی ‌جد میرزا نام برده‌اند که او نیز منشی ‌و ‏خوشنویس بوده است. عزیزالدین فوفلزایی ‌مدیر عمومی ‌صنعت مطابع دولتی ‌افغانستان، ‏در کتاب «هنر خط در افغانستان در دو قرن اخیر» چند قطعه از خطوط میرعماد را چاپ ‏کرده و با اینکه همه رقم عماد‌حسنی ‌دارد، همه جا او را عمادالحسنی ‌یاد کرده و چنین ‏آورده است: «دو سه قطعه از استادی ‌نستعلیق‌ نویس برزگ قدیم افغانستان جناب ‏میرعماد» [!] و عجبی ‌نیست که خط مالک دیلمی ‌و محمد مراد کشمیری ‌را نیز جزو ‏خوشنویسان افغانستان آورده است. هوار و مستقیم‌زاده، نسبت حسنی ‌‌میر را به ‏انتصاب حسن علی، او دانسته‌اند و گویند: «و گرنه خود از سادات حسینی ‌بوده است، نه ‏حسنی».‏‎

موجب این عقیده ناصواب، اشتباهی است که ایشان و بعضی دیگر را نیز مانند غلام محمد ‏هفت قلمی، عارض گردیده و رفع آن چنین می‌شود:‏‎

نگارنده، به این که در نسبت حسنی ‌میرعماد، تردید نداشته‌ام، گاهی ‌دچار حیرت ‏می‌شدم، که آثار شیوایی ‌از خط نستعلیق با رقم میرعماد حسینی به این صورت: «کتیبه ‏الفقیر المذنب عماد الحسینی‌ غفر ذنوبه و ستر عیوبه» بی ‌هیچ‌گونه خدشه‌ای ‌در رقم و در ‏درجه عالی ‌شیوایی ‌و استواری، دیده، و ناگریز گمان می‌بردم که شاید میرعماد، گاهی ‏‏‌حسنی ‌و گاهی ‌حسینی ‌رقم می‌کرده است، ولی ‌هیچ‌گاه نتوانسته‌ام خود را به این ‏عقیده قانع کنم، تا وقتی که در مرقعی ‌دو قطعه از خود رفع شبهه کردم، ولی ‌هرچه ‏جستجو کردم، نامی ‌از عماد ثانی ‌در تذکره‌ها و تاریخ‌ها نیافتم، تا وقتی‌که یک نسخه ‏کتاب «سرمایه ایمان» تصنیف عبدالرزاق لاهیجی ‌بدستم افتاد که به خط نستعلیق خوش ‏نوشته است و چنین رقم دارد: «تمت هذه الرساله سرمایه ایمان، بعون الملک المنان، ‏بتاریخ روز دوشنبه ١٩ شهر جمادی الاول سنه احدی ‌و سبعین و الف، کتبه العبد ‏عمادالحسینی. بجهت فرزندی ‌برخورداری ‌میرعبدالکریم نوشته شد» با دیدن این نسخه ‏با این رقم و تاریخ، رفع شبه از من گردید و شاید رفع اشتباه از دیگران نیز می‌شود و به ‏ثبوت می‌رسد که قریب نیم قرن پس از مرگ میرعماد حسنی قزوینی شهیر، میرعماد ‏خوشنویس دیگری ‌در خط نستعلیق پیدا شده است، که این یک از سادات حسینی ‌بوده ‏و لااقل تا سال ١٠٧١ هجری ‌می‌زیسته است.‏‎

از ترجمه احوال میرعماد، آنچه از مجموع گفته‌های ‌مورخان و تذکره نویسان حاصل ‏می‌شود، اینست که: میر یقینا به سال ١٠٢۴ در اصفهان کشته شده است که عموم ‏تذکره نویسان مرگ میر را در این سال ظبط کرده‌اند، باستثنای ‌مستقیم زاده که گوید به ‏سال ١٠٢٧ در گذشته است و البته قول اینان از جمله صاحب عالم آرای ‌عباسی ‌که خود ‏معاصر میر بوده است، بعلاوه از آثار میر تا‌کنون قطعه‌ای ‌ندیده‌ام که تاریخ آن موخر از سال ‏‏١٠٢۴ باشد. چون سن میرعماد را شصت و سه سال دانسته‌اند، باید در حدود سال ٩۶١ ‏متولد شده باشد و ظاهراً روزگار طفولیت خود را در قزوین که متولد اوست، به تحصیل ‏مقدمات علوم و آموختن خطاطی ‌گذرانیده است.‏‎

نخستین معلمین خط او را عیسی ‌رنگ‌کار و لعد مالک دیلمی ‌دانسته‌اند، که گویا درست ‏نباشد؛ زیرا که عیسی ‌رنگ‌کار را گویند پس از مرگ شاه طهماسب اول، بتولیت امام ‏زاده‌ای ‌در گناباد گماشته شده و سال‌ها در همانجا زیسته تا حدود سال ٩٨۴ در‌گذشته ‏است و معلوم نیست که در این مدت زمانی‌ در قزوین گذرانیده یا میرعماد به گناباد رفته تا ‏از روی ‌تعلیم خط گرفته باشد. مالک هم یقینا به سال ٩۶۶ در گذشته و در این تاریخ ‏میرعماد کودکی ‌پنج شش ساله بوده و هنوز آماده هنر‌آموزی ‌نبوده است ولی ‌اینکه ‏ملامحمد حسین تبریزی ‌را معلم میرعماد دانسته‌اند، رواست که گویند میر برای گرفتن ‏تعلیم از وی، از قزوین به تبریز رفته و چندی ‌با ارادت، بفرا گرفتن رموز خط نزد او مشغول ‏بوده است تا روزی ‌قطعه‌ای ‌از خطوط خود را به استاد نموده و محمد حسین چون آنرا ‏دیده به میر گفته است: «اگر چنین توانی ‌نوشت، بنویس و گرنه، قلم فرو گذار» و چون ‏میر به استاد گفته است که آنرا خود نوشته‌ام، محمد حسین قطعه و روی ‌میر را بوسیده ‏و گفته است که: «امروز استاد خوشنویسانی.» و همین سخن در حکم جواز و تصدیق ‏تکمیل حسن خط میرعماد شده است.‏‎

پس آنگاه میرعماد از تبریز رخت بربسته، به روایتی به خاک عثمانی سفر کرد و بقول ‏صاحب گلستان هنر، تا حجاز نیز رفت و بازگشت و در مراجعت به ایران چندی‌ در سلک ‏هنرمندان کتابخانه فرهاد‌ خان قرامانلو که از بدو سلطنت شاه عباس اول صفوی ‌مصدر ‏مشاغل لشکری ‌و کشوری‌ خطیر بود، قرار گرفت و چندین سال، در تمام مدت حکومت ‏فرهاد خان در سمنان و دامغان و بسطام و طبرستان و خراسان، همراه و ملازم او بود، تا ‏به سال ١٠٠٧ فرهاد خان بدست الله وردی خان، یکی ‌دیگر از سرداران شاه عباس، به قتل ‏رسید و همان اوان، میرعماد از خراسان به قزوین بازگشت و بقول کلمان هوار، به گیلان ‏رفت و باز به قزوین معادوت کرد و در این شهر مقیم گردید. و بقول صاحب گلستان هنر ‏‏«به قزوین برگشت و قطعه نویسی ‌پرداخت و از خدمت و ملازمت سلطان محترز است.» و ‏ظاهرا سال بعد به اصفهان رفت و به دربار شاه عباس بزرگ که مشوق و پشتیبان طبقه ‏هنرمندان بود، راه یافت و از همان زمان آوازه هنر میر در پایتخت پیچید و شاگردان بسیار از ‏طبقات مختلف، بدو روی ‌گرد آمدند و از محضر او بهره‌ها اندوختند.‏‎

میرعماد در مدت شانزده سال اقامت خود در اصفهان، ده‌ها شاگرد تربیت کرد که از آن ‏میان بعضی استادان زبردست شدند و از آن جمله: نورالدین محمد لاهیجی، عبدالرشید ‏دیلمی ‌میر ابراهیم، ابوتراب اصفهانی‌، عبدالجبار اصفهانی، محمد صالح خاتون‌آبادی، ‏درویش عبدی ‌بخارایی و گوهرشاد دختر میر که اینان هر یک در تاریخ خوشنویسی ‏‏‌نستعلیق، مقام ارجمندی ‌دارند و ترجمه احوال هر یک در جای ‌خود خواهد آمد.‏‎

ظاهرا میرعماد پس از ورود به اصفهان برای‌آنکه به دربار شاه‌عباس راه یابد، عریضه‌ای ‏‏‌نوشته و تقدیم داشته است. از این مکتوب دو نسخه دیده‌ام که یکی در تهران در یک ‏مجموعه خصوصی ‌و دیگری ‌در کتابخانه ملی ‌پاریس است و از آن عکس برای‌ کتابخانه ‏ملی‌ تهران برداشته‌ام. دور نیست که یکی از این دو نسخه خط یکی ‌از استادان خط ‏نستعلیق باشد، که از روی ‌دیگری ‌که خط میر است، مشق کرده و چون هر دوی ‌آنها ‏یکجا به نظرم نرسیده است نمی‌توانم اصل را تعیین کنم. اینک چون این نامه نمونه‌ای ‌از ‏انشاء میر است، عینا نقل می‌شود:‏‎
‏«بنده‌ی ‌قدیم بر جاده عبودیت مستقیم عماد‌الحسنی ‌بعز عرض مقیمان بندگان نواب ‏مستطاب فلک جناب عالمیان ماب، نصفت و عدالت پناه، عظمت و شوکت دستگاه... ‏وعون الضعفا، ماده نعمت امن وامان، برگزیده الطاف سبحان.‏‎

من نگویم و لیک داند عقل‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         کین طراز لباس دولت کیست‎
اعنی ‌بندگان خلد اللهم سبحانک ظلال سلطانه علی ما اراد و تمناه، می‌رساند که، ‏علم الله و کفی ‌به شهیدا، که تا محرومی ‌از ملازمت عالی روی نموده، همیشه بوظایف ‏دعا‌گویی ‌و فاتحه‌خوانی ‌اشتغال داشته و می‌دارد و ازدیاد دولت ابد پیوند از حضرت عزت ‏مسئلت می‌نمایدکه شرح آرزومندی ‌بعز عتبه بوسی ‌و سعادت ملازمت، کان نه ‏بحریست که پایان و کناری ‌دارد. نه به اندازه تقریر این مهجور و از طریقه ادب دور ‏است.‏‎

مرا بسوی تو پیغام آرزو خام است‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     بآفتاب ز ذره، چه جای ‌پیغام است‏‎

اما چون اظهار شوق خاطر بیقرار مسکّن نایره المی ‌است که از محنت حرمان بر دل افکار ‏بارست، لاجرم قلم عبودیت رقم بعرض این مقدار ازان، جرات نمود.‏‎
خدایگانا، مخفی ‌نماند که مقصد این کمینه دعاگو جز این نیست که دیده الم دیده را ‏بکحل الجواهر غبار درگاه فلک اشتباه روشن بیند.‎

آرزویی ‌نبود دیده خونبار مرا‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    غیر خاک سرکوی ‌تو بمژگان رفتن‎

لیکن چنانچه بر مرآة ضمیر اشرف روشن است.‏‎

فرشته ایست برین بام لاجورد اندود‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    که پیش آرزوی ‌عاشقان کشد دیوار‏‎

رجا واثق و وثوق صادق که حصول این امنیت، پیش از حلول منیت، رفیق گردد. انه علی‌ما ‏یشاء قدیر.‏‎

چون غرض، عرض اخلاص و یک جهتی‌بود، زیاده مصدع نشده به‌دعا اختصار کرد.‏‎

تمتع بادت از اقبال و برخورداری ‌از دولت‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          همی ‌تا مرغ زرین اندرین سبز آشیان باشد‏‎

ظاهراً شاه‌عباس، پس از استحضار از مضمون این‌نامه و اطلاع از هنر خوشنویسی‌ ‏میرعماد، وی‌را به دربار خوانده و نواخته است، که میر بعضی‌ قطعات خود را با اشعاری ‌در ‏مدیح شاه آرایش داده و از جمله نوشته است.‏‎

خدایا تو این شاه درویش دوست‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              که آسایش خلق در ضل اوست‏‎
بدارش بر او رنگ شاهی و جاه‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  بر اوج فلک تا بود مهر و ماه‏‎

و نیز:‏‎

سلام علیک ای ‌شه کشور دین‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                که دین یافت از جدّ جدّ تو تزیین‎
بطه ویس، که بی‌شک و شبهه‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           تویی ‌میوه باغ طه و یس‏‎

و دیگر:‏‎

منشی لطفت نعوذ بالله اگر هی                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           در ورق حال من کشد قلم رد‏‎
اگر بمثل اره بر سرم نهد ای ‌شاه‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          گردش ایام، چون حروف مشدد‏‎
دست اجل تا نیاردم از پای‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       در نکشم سر ز بندگی‌تو چون مد‏‎

میر به قربت شاه نازیده و به هنر خود بالیده و شاید این دو بیت را که نوشته است، ‏خطاب بخود کرده باشد:‏‎

الا ای ‌بی نظیر خطه خط‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       کسی ‌ننوشته از تو در جهان به‎
چو از کلک تو گردد دال مرقوم‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 زهر دو زلف و قد دلبران به‏‎

ولی ‌به سبب مکانت خود نزد شاه، محسود اقران گردیده است و بعضی، از جمله شاید، ‏علی رضای عباسی، در حق وی از سعایت و عداوت دریغ نداشته‌اند، که خواه نا خواه، میر ‏کم‌کم، دامن از صحبت اصحاب فروچیده است و شاید این شعار که نوشته است، گویای ‏‏‌همین مقال باشد:‏‎

از من بگیر عبرت و کسب هنر مکن‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               با خویشتن عداوت هفت آسمان مخواه‏‎

و نیز:‏‎

ز بس کز آشنایان زخم خوردم‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   زند گر حلقه گردم ا‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ژدهایی‎
نیاید بر دل من سخت تر زان‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        که کوبد حلقه بر در آشنایی‎

هم چنین:‏‎

ز مخلوق کارت گشایش نیابد‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             دل اندر خدا بندا گر کار خواهی‎
ز ناجنس بگریز اگر آفتابست                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        ترا سایه تو بس، اریار خواهی‎

هر چه نظر مهر‌شاه از میر فروتر می‌شد، به علیرضا عباسی، که او نیز خوشنویس ‏چیره‌دست بود، فراتر می‌رفت. تا آنجا که گویند، وقتی‌شاه شمع‌دان بدست گرفت تا ‏علیرضا در روشنایی آن کتابت کند. البته میر از این رفتار افسرده و دل گیر می‌شد، ‏مخصوصاً می‌دید که شاه‌ عباس کسی ‌را علیرغم او بر می‌کشد و برتری ‌می‌نهد، که در ‏خور آن نیست. شاید در این قطعه که بخط اوست، اشارتی به همین نکته و خطاب به شاه ‏باشد:‏‎

تو آن نهال سعادت بر نکو ثمری‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              که هر که آمده در خدمت تو، یافته‌بار‎
بغیر من، که بجز بار دل نیافته‌ام‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            گناه بخت من است، آزموده‌ام صد‌بار‎
و بی‌مهری ‌شاه نسبت به او از مضمون این بیت که نوشته است، هویداست:‏‎

با اسیران نظری نیست ترا‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    بر عزیزان گذری ‌نیست ترا‏‎
قول دشمن مشنو در حق من‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                که زمن دوست‌تری ‌نیست ترا‏‎
و کم‌کم گله‌گذاری ‌و شکوه‌ی ‌میر، به تعنت و سرزنش کشیده و به ستیزه و سرکشی ‏‏‌انجامیده که با کلمات زهرآگین در اشعار ذیل (که آنها را بخط او ندیده‌ام ولی به او نسبت ‏داده‌اند) ادا شده است:‏‎

هنر چه عرض کنم بر جماعتی‌که ز جهل‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  ز بانگ خر نشناسند، نطق عیسی ‌را‏‎
مرا اگر ز هنر، نیست راحتی ‌چه عجب‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                زرنگ خویش نباشد نصیب حنّی ‌را‎
کمال خط من از حد شرع مستغنی ‌است                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    بماهتاب چه حاجت، شب تجلّی ‌را‎
این مطالب را به معاندین میر، بسمع شاه می‌رسانیدند و البته بطبع شاه موافق نمی‌آمد. ‏تا وقتیکه گویند شاه هفتاد تومان برای‌میر فرستاد و درخواست کتابت شاهنامه‌یی ‌کرد و ‏پس از یک سال کس فرستاد که آنچه از کتابت شاهنامه تمام شده است، بیاورد. میر ‏هفتاد بیت از اول شاهنامه را که نوشته بود تسلیم کرد و گفت وجه سر کاری ‌زیاده بر این ‏کفاف نکرد. چون پیغام بسمع شاه رسید، وی‌را ناخوش آمد و ابیات را پس فرستاد. میر در ‏همان مجلس ابیات را با مقراض جدا ساخت و میان شاگردان خود توزیع کرد و مدتی ‏‏‌نگذشت که در ازاء هر بیت یک تومان خدمت شد و هفتاد تومان فراهم آمد و این مبلغ به ‏فرستاده شاه تحویل گردید. چون شاه از ماجری ‌آگاه شد، بیش رنجیده خاطر گردید.‏‎

این روایت گرچه به افسانه بیشتر می‌ماند، چون متواتر است، از آن یاد کردم.‏‎

چون میرعماد به تسنن مشهور بود و تعصب شاه‌عباس ظاهراً در تشعیع بدرجه غلو ‏رسیده، این پیش آمد مزید بر علت و منتهی ‌بقتل میر گردید و به اختلاف روایت، گویند که ‏شاه‌عباس گفت: «کسی ‌نیست مرا ز دست این مرد خلاص کند» یا «کس نیست مرا ز ‏دست این سنی ‌نجات دهد» یا «یا کسی ‌نیست که این مغرور را بکشد» یا «ما یک تن ‏قزوینی ‌ندیدیم که یک ذرع دم نداشته باشد» و با اینکه واقعاً معلوم نیست مقصود ‏شاه عباس از ادای ‌یکی از این عبارت، قتل میر بوده باشد. منظور بیک مسگر ‏قزوینی رئیس قبیله شاهسون قزوین، بقول صاحب عالم آرای ‌عباسی ‌«از غلو تشیع یا ‏رفع مظنه تسنن که عامه مردم قزوین بدان متهم هستند» سحرگاه همان شب، هنگامی ‏‏‌که میر به ‌غسل جمعه می‌رفت. یا همان شب، که به دعوت مقصود بیک به خانه او ‏می‌آمد، جمعی ‌از اوباش را وا داشت تا در تاریکی ‌میر را کشتند.‏‎

چون روز برآمد و شاه از واقعه آگاه شد، بسیار دریغ و افسوس خورد و فرمان داد که قاتل ‏میر را بیابند و سیاست کنند.‏‎

علی ‌قلی‌خان واله را ظاهرا عقیده بر این است که قتل میر بی اشارت شاه نبوده است ‏که این ابیات نغز را برگزیده و بمناسبت واقعه در ریاض الشعرا آورده است:‏‎

خوش آن که شب کشی ‌و روزآئیم بر سر‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                             که آه، این چه کس است و که کشته است اورا؟‏‎

و نیز:‏‎

نشان خود شهیدان عشق می‌طلبند‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         حضر کن ای ‌گل و بنمای ‌دست رنگین را‎
پس از قتل میر، تا روز، جسد او به روز زمین بود و کسی ‌جرات برداشتن آن را نداشت، تا ‏سرانجام ابوتراب خوشنویس شاگرد و خلیفه میرعماد، دست به آن کار زد.

هنگام تشیع به امر شاه به جنازه میر تعظیم شد و گروهی از شاگردان او و امرا و ‏شاهزادگان در آن مراسم شرکت کردند و جنازه او را در مسجد مقصود بیک واقع در دروازه ‏طوقچی، بخاک سپردند.‏‎‏(این مسجد که منسوب به مقصود بیک وزیر بیوتات، نه مقصود بیک شاهسون مسگر ‏است، هنوز در اصفهان باقی‌و نشانی آرامگاه میر را در آنجا می‌دهند). خبر قتل میر، بزودی ‏‏‌در سراسر ایران و عثمانی‌ و هندوستان رسید و در بعضی ‌شهرها مجالس سوگواری ‌مرگ ‏میر را بپا داشتند. از جمله جهانگیر پادشاه هندوستان، بسیار تاسف کرد و مجلس یادبود ‏میر را بپا ساخت، و گویند که گفته بود اگر زنده میر را به من می‌دادند، هم وزن او جواهر ‏می‌دادم.‏‎

ابوتراب مذکور شاگرد میر، پس از مرگ او رثایی‌ ساخته که خالی ‌از حالی ‌نیست و آن ‏اینست:‏‎

دیر شد، دیر، که خورشید فلک روی ‌نمود‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      چیست امروز؟ که خورشید جهان ناپیداست‎
ای ز اولاد پیمبر وسط عقد، مپرس‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        کز فراق تو به اصحاب، چه رنج و چه عناست‏‎
ای دو قرن از قلمت برده جهان برگ و نوا                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           تو چه دانی ‌که جهان بی تو، چه بی برگ و نواست‏‎
بر وفات تو، جهان ماتم اولاد رسول‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     تازه‌تر کرد، مگر سلخ رجب، عاشوراست‏‎
از فنای ‌تو، چو توی، گشت مبرهن ما را‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       که تر و خشک جهان، در ره سیلاب فناست‏‎
که دهد کار جهان نور، تو غایب ز جهان‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              شب و خورشید بهم هر دو، کجا آید راست‏‎
با تو گیتی ‌که جفا کرد، وفا با که کند؟‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 این عجب نیست، که خود عادت او جمله جفاست‏‎
آفریده چه کند، گر نکشد بار قضا؟‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  کافرینش همه، در سلسله بند قضاست‎
دایه دهر نپرورد کسی‌را که نخورد‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            بینی ‌ای ‌دوست، که این دایه چه بی‌مهر و وفاست‏‎
یاربش، در کنف لطف و جوار خود آر‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               کانچنان لطفی‌ کان در خور آنست، تراست‏‎
چون رهانیدی ‌ازین تفرقه‌ها، جمعش من‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     با که، با آل‌عبا؛ زانکه هم از آل‌عباست‎
و نیز گویند که، هم او سنگ قبری ‌برای ‌میر، آماده کرده بود، که همچنان ماند تا بر سر گور ‏خودش نهادند.‏‎

از میرعماد پسری ‌بنام میر‌ابراهیم و دختری ‌بنام گوهرشاد، بازماند که با سایر ‏خویشاوندان، از بیم معاندان میر، جلای ‌وطن کردند و بعضی ‌به خاک عثمانی ‌و برخی ‌به ‏هندوستان رفتند.‏‎
چنانکه در ترجمه احوال عبدالرشید دیلمی ‌خواهرزاده میرعماد گذشت در عریضه‌ای ‌بخط ‏وی ‌که با کبر پادشاه نوشته است، این عبارت خوانده می‌شود:

‏«...بعرض حجاب بارگاه عرش اشتباه می‌رساند، که رفاهیت سلسله میرعماد در ولایت ‏قزل باش، میسر نیست، چنانچه اکثری ‌از خویشان و همشیره ‌زاده‌های ‌میر در ملک روم ‏توطن اختیار نموده‌اند. از این جهت من بنده نیز روی ‌امید بدرگاه خلایق پناه آورد و بعنایت ‏ایزدی ‌که این سعادت نصیب بنده شد که مدت بیست و سه سال بخاک روبی ‌این آستان ‏سعادت نشان سرافرازی ‌یافت...»‏‎

میرعماد مردی ‌آزاده و بلند نظر و از جمله معدود کسانی بود که هنر را برای‌نفس هنر ‏دوست می‌داشت و برای‌دست یافتن بمنظور و رسیدن به حد غایی‌ هنر خود، خود و ‏دیگران را فراموش می‌کرد؛ چنانکه آورده‌اند، میر در مدت سه سال، شش بار سر آن یافت ‏که موی سر خود را بسترد.‏‎‎‎

رفتار میر با شاگردان خود چنان بود که اینان، از عالم استاد و شاگردی ‌فراتر رفته، روابط ‏مرید و مرادی ‌داشتند و حتی ‌بعضی ‌برای ‌وی ‌قائل به کرامات بودند، چنانکه نصرآبادی ‌از ‏قول ابوتراب شاگرد میر، در تذکره خود آورده است:‏‎

‏«گوید روزی ‌در قهوه خانه نشسته بودم که مرحوم میرعماد باتفاق رشید همشیره ‏‏‌زاده‌اش گذر کرد. بخاطر فقیر رسید که اگر میر، صفای ‌باطن دارد به قهوه‌خانه می‌آید. با ‏این که چند قدم رفته بود، برگشته به قهوه‌خانه آمده قهوه خورد و برخاسته گفت که، در ‏خانه‌ما هم اینها می‌باشد. فقیر متنبه شده روز دیگر بمنزل ایشان رفته در بالاخانه‌یی ‌که ‏بر سر در بود، مکان ساخته، دوازده سال حرکت نکردم. چنانکه گلیمی ‌که در زیر من بود، ‏جای ‌پای ‌من سوراخ شد.»‏‎

با اینکه غالب تذکره‌نویسان و تاریخ‌نگاران، انتساب و احتمال تسنن به میرعماد داده‌اند و ‏بیشتر همین امر را موجب قتل وی‌ دانسته‌اند، هیچ گونه دلیل یا قرینه‌یی ‌به تسنن او در ‏دست نیست، بلکه خلاف او محسوس است. که هر جا ذکر نام پیامبر مسلمین را کرده، ‏از آل وی ‌به تعظیم نام برده است و در هیچ موضع ندیدم که نامی از خلفای ‌راشدین برده ‏باشد و هر جا نامی ‌از حضرت امیرالمومنین علی‌بن ابیطالب آورده به تفهیم و بطریق آداب ‏شیعه است و اگر مناجات نامه منسوب به حضرت امیر را نوشته، خود را «مشرف» به ‏کتابت آن دانسته و در یک قطعه خط شیوه‌ای ‌خود چنین مشق کرده است:‏‎

علی الله فی کل الامور توکلی‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  و بالخمس اصحاب العباء توسلی‎
آثاری ‌به نثر و نظم به میر منسوبست، از جمله این رباعی:‏‎

جان ازمن و بوسه از تو، بستان و بده‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              زین داد و ستد مشو پشیمان و بده‏‎
شیرین سخنی ‌است، نیست دشنامی ‌تلخ‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     گرد لب شکرین بگردان و بده‏‎
و قطعه‌ای ‌به خط وی ‌در کتابخانه دانشگاه استانبول که نوشته است:

«لراقمه‎
‏ تا به مهر مهرومه باشد سجود نه فلک‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            تا بذکر حق بود تسبیح انجم را مدار‏‎
نقد عمر و دولتت در کیسه بادا سر بمهر‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    رشته شمع تن خصم تو بادا تارومار‏‎
کمترین بندگان، عمادالحسنی‌1007»‏‎

و نیز در جز و آثار خطوط میرعماد، یک نسخه از «تکلمه النفحات» است که با ‏‏«نفحات الانس» عبدالرحمن جامی، هر دو در یک جلد تجلید شده است.‏‎

نسخه نفحات الانس بخط ضیاءالدین قزوینی ‌و رساله دوم که عنوان تکلمه ‌النفحات دارد ‏بخط میرعماد است؛ و آن حاشیه عبدالغفور لاری، شاگرد عبدالرحمن جامی ‌بر نفحات ‏است و در حواشی ‌کتاب نفحات هم یادداشت‌های ‌بسیاری ‌بخط میرعماد است.‏‎

ممکن است گمان برد که حواشی ‌این نسخه تکلمه‌النفحات، تصنیف خود میرعماد و ‏حواشی‌ که بر نفحات کتابت شده است، نیز تماماً آراء صوفیا نه خود میرعماد باشد. این ‏دو نسخه مدتها دردست میر و جزو کتابهای ‌شخصی ‌مورد مطالعه او بوده که گاه‌به‌گاه ‏مطلب و یادداشتی ‌به‌آن می‌افزوده است؛ چنانچه در ضمن همان رساله کوچک دو تاریخ ‏به فاصله دو سال دارد؛ یکی‌ سال 990 و دیگری ‌992.‏‎
به اتفاق خط شناسان، از آغاز وضع خط نستعلیق تا هنگام ظهور میرعماد و پس از او تا ‏عصر حاضر، خوشنویسی ‌به زبردستی ‌و استادی ‌میر نیامده است. میرعماد از میان صدها ‏هزارخوشنویس نستعلیق که در مدت هفت قرن، آمدند و آثاری ‌از خود بیاد گذاشتند، ‏سرآمد بود و حد زیبایی‌ این خط را به‌سرحد اعجاز رسانید و در این هنر بجایی ‌رسید که ‏رونق بازار دیگر استادان را بشکست.‏‎
میر در لطافت قلم و قدرت کتابت «ید‌بیضا» می‌کرد و خط وی‌ بدون اصلاح، هم استوار و ‏خوش اندام بود.» هم خفی ‌را نمکین می‌نوشت و هم جلی ‌را استوار و شیرین.‏‎
شیوایی ‌خط و شهرت جهان‌گیر میر، بجایی ‌رسید که موضوع شعر شعراء گردید و قطعات ‏متعدد در وصف خط وی‌ سروده شد، از جمله، میرعبدالغنی ‌تفرشی ‌از خوشنویسان و ‏شاعران معاصر میر، در یک رباعی، وی‌ را به بهترین وجه ستوده و چنین سروده ‏است:‏‎

تا کلک تو در نوشتن اعجاز نماست‏‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      بر معنی ‌اگر لفظ کند ناز، رواست‎
هر دایره ترا، فلک حلقه بگوش‎                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       هر مدّ ترا مدت ایام، بهاست‏‎
عبدالباقی‌نهاوندی، مولف مآثر رحیمی، که آن را بنام عبدالرحیم‌خان خان‌خانان، در سال ١٠٢۵ تالیف و میرعماد را بسال ١٠٠٧ در ایران دیدار کرده، از وی ‌چنین یاد نموده است: ‏‏«سیادت و نقابت پناه و حیدالزمانی، میرعماد قزوینی، که در نسخ‌تعلیق، خط نسخ بر ‏خطوط استادان سابق کشیده، قطعه‌یی ‌نوشته، نزد این کمینه بود...»‏‎
آوازه حسن خط میر، هم در زمان حیاتش در ممالک اطراف دوید و قطعات خطوطش را در ‏ایران و هندوستان و ممالک عثمانی ‌به بهای ‌زر خرید و فروش می‌کردند و پادشاهان و ‏بزرگان بداشتن نمونه خط او در کتابخانه خود، مباهات می‌نمودند.‏‎

در دوران درخشان صفوی ‌که، هنر به اوج ترقی‌ رسید و صدها و هزاران هنرمند، در ‏رشته‌های ‌مختلف، روی‌ کار آمدند و آثار گران‌بهایی‌ از هنر خود بیادگار گذاشتند، هیچ یک ‏شهرت میرعماد را نیافتند و هم اکنون که دوره کاسدی ‌بازار خط و خوشنویسی ‌است، ‏کمتر کسی ‌است که اندک آشنایی ‌به هنر ظریف ایران داشته باشد و میر را نشناسد و یا ‏ضرب المثلی ‌بنام او نیاورده باشد، در صورتی‌ که بسیار کسان هستند که نامی‌ از ‏رضای‌عباسی و دیگر هنرمندان نشنیده و ایشان را نمی‌شناسند.‏‎

میرعماد ابتدا به روش میرعلی ‌هروی ‌می‌‌نوشت و پیرو سبک و شیوه‌ی ‌او بود و قطعات و ‏رسالاتی ‌دیده‌ام که، از روی‌خط میرعلی ‌تقلید کرده و حتی ‌رقم میرعلی ‌را نیز نقل کرده ‏است. هم اکنون دو مرقع مناجات منسوب به حضرت امیرالمومنین‌(ع) موجود است که ‏یکی‌به خط میرعلی ‌هروی ‌و دیگری ‌به خط میرعماد است. این دو مرقع از جمیع جهات، ‏یعنی ‌صفحات و قطعات و سطربندی ‌و قلم، مشابه یکدیگر است و با مقابله آن دو معلوم ‏می‌شود که میرعماد همین مرقع خط میرعلی ‌را در برابر خود داشته و کلمه به کلمه‌ی ‌آن ‏را بهمان اسلوب نقل کرده است.بعدها وقتی‌ میرعماد به اصفهان آمده و به قطعات خطوط ‏باباشاه دسترسی ‌یافته، شیوه او را پسندیده و شاید از روی‌ آنها مشق کتابت کرده ‏است که، خواه‌و‌ناخواه شیوه کتابت باباشاه را که از شیواترین شیوه‌هاست، اخذ کرده ‏است. ولی‌می‌توان گفت که میر در حدود ده سال از آخر عمر خود، شیوه‌ای ‌آورده است ‏که استواری ‌خط میرعلی‌ و نمک خط باباشاه هر دو را در بردارد و در عین حال روشن ‏مستقل خاصی‌است و این همان اسلوب است که پس از سیصد‌و‌پنجاه سال، تا کنون، ‏نتوانست به آن نقطه‌یی ‌بیفزاید یا از آن بکاهد و نکته‌یی ‌بگیرد.‏‎

آنچه از آثار متنوع و متعدد میرعماد دیده‌ام مشتمل است بر: کتابها، جزوه‌ها و رساله‌ها و ‏مرقع‌ها ـ قطعات منفرد.‏‎

١) کتابها باین قرار:‏‎

تحفه الاحرار جامی، بقلم کتابت عالی، با رقم و تاریخ: «کتبه العبد الراجی ‌الی ‏‏‌رحمه‌الله‌الغنی، عمادالحسنی، بدار الامان الاصفهان، فی‌ شهورسنه ١٠١۶ الهجریه» در ‏کتابخانه سلطنتی، تهران؛‏‎
گلشن راز شبستری، به قلم کتابت خفی‌عالی، با رقم و تاریخ: «بزیور اتمام رسید این ‏نسخه شرف به تاریخ نوزدهم شهر رمضان المبارک، کتبه العبد المذنب عمادالحسنی، ‏غفرذنوبه و سترعیوبه» در همان کتابخانه؛‏‎دیوان حافظ شیرازی، به قلم کتابت عالی، با تاریخ و رقم: «تمت الکتاب بعون الملک ‏الوهاب، فی ‌سنته ثلاث و الف الهجریه النبویه، فقیرعمادالحسنی» در همان ‏کتابخانه؛‎گلستان سعدی، به قلم کتابت ممتاز، که چنین تمام می‌شود:«نقل کرده شد این نسخه ‏شریف، از خط مصتف عفاالله تعای‌عنه، کتبه العبد المذنب الفقیر الحقیر الراجی، ‏عمادالحسنی ‌غفرالله ذنوبه و ستر عیوبه، فی ‌اواخر شهر ربیع الثانی‌سنه ثلاث و عشرین ‏و الف من الهجره النبویه» در همان کتابخانه؛‏‎نسخه دیگر گلستان و در حاشیه آن بوستان سعدی، به قلم کتابت و کتابت خفی ‌عالی، ‏با رقم و تاریخ: «تمت بعون الله و توفیقه، و الحمدالله رب العالمین و صلی‌الله علی ‌خیر ‏خلقه محمد و آله اجمعین، کتبه العبد المذنب المحتاج الی ‌رحمه الله و غفر انه عمادالملک ‏الحسنی، غفرالله و لمن قرا و نظر فیه، فی‌ عشراوسط من شهر الصفر ختم بالخیر و ‏الظفر، بدارالسلطنه قزوین سنه ٩٩٨» در همان کتابخانه؛‎تکلمه النفحات عبدالغفورلاری‌(ضمیمه نفحات الانس جامی‌ بخط ضیاءالدین قزوینی ‌مذکور) ‏و حواشی ‌بسیار بر نفحات الانس و فهرست اعلام نفحات، به قلم کتابت خفی ‌عالی، با ‏رقم ها و تاریخ‌های: «تمت الحاشیه الشریفه اللطیفه بعون الله تعالی ‌عزوجل فی‌ تاریخ ‏‏٢٠ شهر صفر سنه ٩٩٢، علی‌ ید عبد الضعیف المحتاج الی ‌رحمه‌الله الغنی ‌عمادبن ‏ابراهیم الحسنی، عفی‌ عنهما» و «تمت الرساله فی ۴ شهر ذی‌الحجه سنه اثنی ‌و ‏تسعین و تسعمئه من هجره النبویه، علی ‌ید عبد الضعیف عمادالحسنی، عفی ‌عنه» در ‏همان کتابخانه؛‎نسخه دیگر بوستان سعدی، بقلم کتابت خفی‌ممتاز، با رقم: «کتبه العبد المذنب، ‏عمادالحسنی ‌القزوینی ‌غفرالله ذنوبه. حسب الامر بندگان نواب مستطاب قبله گاهی ‏‏‌اعتقاد ‌خان، سمت اتمام پذیرفت» در کتابخانه مجلس شورای ‌ملی، تهران؛‏‎نسخه دیگر بوستان سعدی، بقلم کتابت ممتاز، با تاریخ و قلم: «تم الکتاب بعون الملک ‏الوهاب، العبد الفقیر المذنب عمادالحسنی، غفر ذنوبه و سترعیوبه، فی ‌تاریخ شهر ‏ربیع‌الاول سنه ١٠١٢ هجری» در مجموعه دولتی‌ افغانستان، کابل؛‏‎مثنوی‌گوی ‌و چوگان عارفی، بقلم کتابت خفی‌ عالی، با رقم: «کاتبه وراقمه العبد، ‏میرعماد حسنی ‌قزوینی» در همان مجموعه؛‎تحفه المولوک، بقلم دو‌دانگ ممتاز، با رقم: «عمادالحسنی» و تاریخ: «سنه ١٠١٩» در ‏کتابخانه سرکاری ‌رامپور، هند؛‎الاسماء الحسنی، بقلم دو‌دانگ و غبار ممتاز، با رقم: «عمادالحسنی» و تاریخ:«سنه ٩٨٧» در همان کتابخانه؛‏‎سبحه الابرار جامی، بقلم کتابت خفی‌عالی، با رقم:«عمادالحسنی» و تاریخ: «سنه ‏‏٩٧٢» در همان کتابخانه؛‎
٢) رساله‌ها و جزوه‌ها ـ باین قرار:‏‎

نصایح، بقلم دو‌دانگ و کتابت جلی ‌عالی، که چنین تمام می‌شود:

‏«کتب الفقیر المذنب، عمادالحسنی‌ غفرله، جهت فرزند اعز تا در العصر فرید الدهر محمد ‏تقی ‌الجلیلی ‌طول عمره نوشته شد. کتبه العبد الاحقر الافقر عمادالحسنی، غفرالله ‏ذنوبه و ستر عیوبه، فی‌ سنه 1005» در کتابخانه سلطنتی، تهران؛‏‎مناجات خواجه عبدالله انصاری، بقلم نیم دو‌دانگ ممتاز، با رقم: «کتبه البد، ‏عمادالحسنی‌غفرله» در همان کتابخانه؛‏‎زینه الملوک، بقلم نیم دو‌دانگ ممتاز، با تاریخ و رقم: «تمت الرساله بعون الله، فی ‌شهور ‏سنه تسع عشر و الف. کتبه العبد الفقیر، عمادالحسنی، غفرله» در همان کتابخانه؛‎مناجات حضرت علی‌بن‌ابی‌طالب، با ترجمه فارسی، بقلم نیم دو‌دانگ و کتابت خفی ‏‏‌ممتاز، با رقم و تاریخ: «شرف بکتابتها العبد الفقیر الحقیر، عمادالحسنی‌ غفر ذنوبه و ستر ‏عیوبه، فی ‌شهور سنه عشر و الف» در همان کتابخانه؛‎پند‌نامه جامی ‌به فرزند خود، بقلم کتابت خفی‌ممتاز، با رقم وتاریخ:«کتبه العبد المذنب ‏الراجی، عمادالحسنی ‌غفر ذنوبه و ستر عیوبه، فی‌ سنه ثمان و الف» در کتابخانه ملک، ‏تهران؛‎نسخه دیگر مناجات نامه خواجه عبدالله انصاری‌ و اشعاری‌ از قاسمی، بقلم دو‌دانگ و ‏کتابت خفی ‌ممتاز، با رقم و تاریخ: «کتب عبد مذنب عمادالحسنی، غفرله، ١٠١٠» در ‏مجموعه مرحوم دکتر عبدالله فروهر، تهران؛‎هفت بند حسن کاشانی، بقلم دو‌دانگ ممتاز، با رقم: کتبه الفقیر الحقیر عمادالحسنی ‏‏‌غفرله، در مجموعه آقای ‌جعفری ‌ادیب اصفهانی، تهران؛‏‎رباعیات خیام، بقلم نیم دو‌دانگ ممتاز، با رقم و تاریخ: «کتبه العبد عمادالحسنی ١٠١۶» ‏در مجموعه مرحوم عالی ‌تورک گلدی ‌سفیر اسبق ترکیه در تهران؛ (و بعضی ‌از همین ‏رباعیات در یک مجلد، بدون رقم، در کتابخانه سلطنتی ‌تهران).‏‎
نسخه دیگر مناجات‌نامه حضرت علی‌بن‌ابی‌طالب، بدون ترجمه، بقلم دو‌دانگ ممتاز، با ‏رقم: «شرف بکتابتها العبد الفقیر الحقیر عمادالحسنی، غفر ذنوبه و ستر عیوبه» در ‏دانشگاه، استانبول.‏‎
٣) مرقع‌ها ـ مشتمل بر قطعات و مشق‌ها:‏‎

یک مرقع مشتمل بر تصاویر و از جمله 68 قطعه از خطوط میر، بقلم‌های‌از سه‌دانگ تا غبار ‏ممتاز و عالی، با رقم‌ها و تاریخ‌هایی‌از جمله: «کتبه الفقیر المذنب عمادالحسنی، غفرله، ‏جهت خدام حاجی‌الحرمین خواجه‌شاه‌علی، نوشته شد» و «کتبه الفقیر المذنب ‏عمادالحسنی ١٠١٨» و «کتبه ... عماالحسنی‌... فی ‌سنه الف و اربع‌عشر» و «کتبه ... ‏عمادالحسنی‌... فی ١٠١٢» در کتابخانه سلطنتی، تهران؛‏‎مرقع مشتمل بر یک صد‌قطعه، بقلم‌های ‌از چهار‌دانگ تا غبار ممتاز و عالی، با تاریخ‌هایی‌ ‏بین سالهای ١٠٠٧ و ١٠٢۴ و رقمهایی ‌از جمله: «شقه العبد عماد‌الحسنی ‌السیفی ‏‏‌غفرذنبه بدار السلطنه اصفهان ١٠٢٢» و «الفقیر المذنب عمادالملک الحسنی» و «جهت ‏فرزند نورالدین محمد [لاهیجی] طول عمره نوشته شد، بدارالسلطنه اصفهان» و «الحقیر ‏الفقیر المذنب، عمادالملک الحسنی ‌السیفی، غفرالله ذنوبه و سترعیوبه، فی ‌سنه ١٠٢۴» (این مرقع عکس خطوط است و نمی‌دانم اصل این قطعات در کجاست).‏‎مرقع مشتمل بر ٢۵ قطعه، بقلم از شش‌دانگ تا کتابت خفی‌ ممتاز، با رقم‌هایی ‌از جمله: ‏‏«جهت فرزند میرزا محسن حفظه‌الله تعالی ‌نوشته شد، الفقیر میر عماد» و «کتبه المذنب ‏عمادالحسنی» در کتابخانه ملی، پاریس؛‎مرقع مشتمل بر ٢١ قطعه، بقلم‌های ‌از سه‌دانگ تا کتابت خفی ‌ممتاز و رقمها ‏وتاریخ‌هایی ‌از جمله: «نقل عن خط قبله الکتاب مولانا میرعلی ‌الکاتب علیه الرحمه، کتبه ‏الفقیر الحقیر المذنب، عمادالملک الحسنی ‌السیفی ‌القزوینی، غفر ذنوبه و ستر‌عیوبه» و ‏‏«جهت عرفان پناهی ‌مولانا محمود سلمه‌الله سنت تحریر یافت الفقیر المذنب ‏عمادالحسنی‌غفرله، آمین ١٠١٣» و «الحقیر المذنب، علی ‌الکاتب السلطانی، عبدکم ‏عمادالحسنی،» از متروکات ولی‌الدین افندی، در کتابخانه دانشگاه، استانبول؛‏‎مرقع دیگر مشتمل بر ۴۶ قطعه، بقلم‌های ‌از پنج‌دانگ تا کتابت خفی ‌ممتاز، با تاریخ‌هایی ‏‏‌بین سالهای ١٠٠٣ و ١٠٢۴ و رقم‌هایی ‌از جمله: «کتبه العبد المذنب عمادالحسنی ‏‏‌غفرله، بدمشق الشام فی ‌سنه ١٠١٣» ایضاً از متروکات ولی‌الدین، در همان ‏کتابخانه؛‎

۴) قطعات منفرد یا در ضمن مرقعها با قطعات خطوط خوشنویسان دیگر ـ که شماره ‏قطعات رقم دار بنام میرعماد آنها به یکصدوشصت می‌رسد.‏‎

این قطعات به قلمهای ‌از شش‌دانگ تا غبار ممتاز و عالی ‌و با تاریخهایی ‌بین سالهای ‏٩٧٢ (یعنی ‌تاریخی ‌که میرعماد فقط در یازده سال داشته است) و ١٠٢۴ (سال قتل او) ‏است.‏‎
رقم غالب و مستمر میر«عمادالحسنی» است، ولی‌ بتفارق بطرز عماد ـ میرعماد ـ‌ میر عمادحسنی‌ـ ‌میر عمادالحسنی‌ـ میر عمادحسنی ‌قزوینی‌ـ ‏عمادالملک الحسنی‌ـ عمادالملک القزوینی‌ـ عمادالملک الحسنی ‌السیفی‌ـ عمادالملک ‏الحسنی ‌السیفی ‌القزوینی‌ـ عمادالحسنی ‌القزوینی‏‎نیز رقم کرده ‏است.‏‎ ‏ قطعات مذکور در کتابخانه‌های ‌عمومی ‌و خصوصی ‌و جزو مجموعه‌های ‌شخصی ‌ذیل ‏است:‏‎

کتابخانه سلطنتی ‌ایران ـ کتابخانه ملی ‌ایران ـ کتابخانه مجلس شورای ‌ملی‌ـ ‌مجموعه ‏مرحوم ابوالقاسم پناهی‌ـ مجموعه مرحوم امیرالکتاب ملک الکلامی‌ـ مجموعه آقای ‏‏‌مهندس مزدا ـ مجموعه آقای ‌عبدالرسولی‌ـ ‌مجموعه آقای ‌بیات ـ مجموعه آقای‌ حاج ‏حسین آقانخجوانی‌ـ مجموعه آقای ‌مهدوی‌ـ مجموعه آقای ‌کریم‌زاده ـ مجموعه نگارنده ـ ‏کتابخانه آستان قدس رضوی ‌مشهد ـ موزه کابل ـ موزه باستان‌شناسی ‌دهلی‌ـ کتابخانه ‏دانشگاه استانبول ـ موزه آثار اسلامی‌ و ترک استانبول ـ کتابخانه خزینه اوقاف استانبول ـ ‏کتابخانه عمومی ‌لنین گراد ـ کتابخانه ملی ‌پاریس و بعضی ‌از مجموعه‌های ‌خصوصی ‏‏‌دیگر.‏‎
علاوه بر کتاب‌ها و قطعات و رسالات و مرقعات مذکور، کتیبه‌ای ‌با رقم میر در تکیه معروف ‏میرفندرسکی، در اصفهان است که در اطاقی‌مجاور آرامگاه میرفندرسکی، اکنون موجود ‏است.‏‎
چون این کتیبه بر روی‌ گچ تعبیه شده بتدریج محو و فرسوده گردیده است و زشت تر آنکه، ‏چون برای‌تعمیر آن کوشیده‌اند رنگ سیاهی ‌روی‌آن کتیبه کشیده و بکلی ‌آن را مسخ ‏کرده‌اند. شاید اگر با دقت رنگ مشکی ‌آن گرفته شود و خوشنویسی ‌که آشنایی ‌به ‏شیوه میرعماد داشته باشد، دوباره آن را رنگ کند، از صورت نازیبا و اسف‌آور کنونی ‌بیرون ‏آید.‏‎
این کتیبه، بقلم دودانگ کتیبه، غزل معروف حافظ شیرازی ‌است که مطلع آن ‏اینست:‏‎

روضه خلد برین خلوت درویشان است                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 مایه محتشمی‌خدمت درویشان است‏‎
و رقم صریح «میرعمادالحسنی» را دارد.

------------------------------------------------------‏‎---------------------------------

منبع: راهنمای نرم‌افزار میر‌عماد


 
 
 
 

سرور و قالب: پرشین بلاگ
تمامي حقوق اين وبلاگ متعلق به بلاگ تاريخ جهان است.